विदुर नीति · The Wise and the Fool
शहाण्याची पहिली खूण
क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् । नासंपृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥
शहाण्याच्या सगळ्या लक्षणांमधले एक लक्षण विदुर पहिले म्हणून सांगतात. शहाणा माणूस “पटकन समजून घेतो, आणि दीर्घ काळ ऐकून घेतो. समजल्यावर तो विषय इच्छेने नव्हे, तर विवेकाने हाताळतो. कोणी विचारल्याशिवाय तो दुसऱ्याच्या कामात लुडबुड करत नाही. हे पंडिताचे पहिले लक्षण आहे.” पटकन समजणे आणि दीर्घ काळ ऐकणे, या एकमेकांच्या विरुद्ध वाटतात. पण तसे नाही. तल्लख बुद्धी मुद्दा पकडते; संयम तो पूर्ण ऐकून घेतो, बोलणाऱ्याला जे सांगायचे नव्हते, तेही. पहिल्याच वाक्यावर निकाल देणारा न्यायाधीश तल्लख असतो, पण त्याने अर्धाच खटला ऐकलेला असतो. तिसरा भाग सर्वांत कठीण आहे. योग्य काय, हे बऱ्याच लोकांना पुरेसे कळत असते; कसोटी अशी, की त्यांचे वागणे समज ठरवते, की इच्छा. शेवटचा भाग संयमाचा आहे. कोणी विचारले नसताना दुसऱ्याच्या बाबतीत आपले मत न देणे, असा त्याचा अर्थ. न मागितलेला सल्ला क्वचितच ऐकला जातो, आणि अनेकदा त्याचा रागच येतो. आज रात्री विदुर बोलत आहेत, ते राजाने बोलावून विचारले आहे म्हणून. राजाच्या स्वतःच्या घरात याच्या उलट दिसते. द्यूतसभेत विदुरांनी इशारा दिला होता, की हा खेळ कुटुंबाचा नाश करेल. दुर्योधनाने त्यांचे पुरते ऐकूनही घेतले नाही. तो विदुरांवरच उलटला, त्यांना पांडवांचे मित्र म्हणाला, आणि खेळ चालूच ठेवला. हे या राजाला, या रात्री का सांगायचे? कारण त्याने विचारले आहे, आणि आता त्याने दीर्घ काळ ऐकून घ्यायला हवे. आणि त्याच्यापुढचा निर्णय नेमका तिसऱ्या भागाचा आहे. योग्य काय, हे धृतराष्ट्राला ठाऊक आहे. तो त्याप्रमाणे वागतो, की पुत्रप्रेमाप्रमाणे, यावर पुढचे सगळे अवलंबून आहे. अध्याय १, श्लोक २७.