विदुर नीति · The Wise and the Fool
विदुर, राजाचे भाऊ
॥ विदुरनीतिः ॥
महाभारतातल्या शांत व्यक्तिरेखांपैकी एक म्हणजे विदुर. महाभारत हे भारताचे महाकाव्य; त्याचे कर्ते व्यास ऋषी मानले जातात. विदुर कोणतेही युद्ध लढत नाहीत, कोणतेही राज्य जिंकत नाहीत. त्यांची आठवण राहिली, ती त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टींमुळे. त्यांचा जन्म कुरूंच्या राजघराण्यात झाला. कुरू हा राजांचा एक प्राचीन वंश. त्याची राजधानी हस्तिनापूर आजच्या दिल्लीच्या ईशान्येला गंगेकाठी होती. त्या काळी या वंशाला वारसच उरला नव्हता. राजा तरुण वयातच निपुत्रिक मरण पावला होता. तेव्हा त्याच्या आईने आपल्या दुसऱ्या मुलाला, व्यासांना, एक विनंती केली: त्या दोन तरुण विधवा राण्यांना पुत्र द्यावेत. एका राणीला धृतराष्ट्र झाला; तो जन्मांध होता. दुसरीला पांडू झाला. मग पहिल्या राणीने स्वतःऐवजी महालातल्या एका दासीला पाठवले. तिच्या पोटी विदुरांचा जन्म झाला. म्हणजे विदुर धृतराष्ट्र आणि पांडू यांचे सावत्र भाऊ होते, आणि त्यांच्याइतकेच व्यासांचे पुत्र होते. आईच्या हीन दर्जामुळे त्यांना सिंहासन मिळू शकले नाही. त्याऐवजी ते राजाचे मंत्री झाले. आपल्या शहाणपणासाठी आणि निःपक्षपातीपणासाठी ते ओळखले जात. महाभारत सांगते, की विदुर साधे मनुष्य नव्हते. ते साक्षात धर्मदेव होते. हाच धर्म म्हणजे यम, मृत्यूचा आणि न्यायाचा देव. एका ऋषीच्या शापामुळे त्यांनी पृथ्वीवर मनुष्यजन्म घेतला. धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार; कुटुंबाला आणि राज्याला एकत्र धरून ठेवणारी नैतिक व्यवस्था.
ही रात्र कशी आली
॥ विदुरनीतिः ॥
धृतराष्ट्र आंधळा होता, म्हणून आधी गादी त्याचा धाकटा भाऊ पांडू याला मिळाली. पांडूच्या मृत्यूनंतर त्याचे पाच पुत्र, म्हणजे पांडव, हस्तिनापुरात धृतराष्ट्राच्या शंभर पुत्रांबरोबर, कौरवांबरोबर, वाढले. कौरवांमधला थोरला, दुर्योधन, लहानपणापासूनच आपल्या चुलतभावांचा द्वेष करत असे. त्याने त्यांना लाखेच्या घरात जिवंत जाळण्याचा प्रयत्न केला. लाख म्हणजे चटकन पेट घेणारा एक राळेसारखा पदार्थ. विदुरांनी पांडवांना सावध केले, आणि ते निसटले. पुढे राज्याची वाटणी झाली, आणि पांडवांनी इंद्रप्रस्थ ही आपली स्वतंत्र राजधानी वसवली. मग द्यूत झाले. दुर्योधनाचा मामा शकुनी त्याच्या वतीने फासे खेळला. थोरला पांडव युधिष्ठिर याच्याकडून त्याने त्याचे राज्य, त्याचे भाऊ, खुद्द युधिष्ठिर, आणि पांडवांची पत्नी द्रौपदी, हे सगळे जिंकून घेतले. द्रौपदीला फरफटत सभेत आणले गेले, आणि वडीलधाऱ्यांसमोर तिचा अपमान झाला. विदुरांनी द्यूताला विरोध केला, पण त्यांचे कोणी ऐकले नाही. दुसऱ्या द्यूतानंतर पांडवांना तेरा वर्षांच्या वनवासाला जावे लागले: बारा वर्षे वनवास आणि एक वर्ष अज्ञातवास. पांडवांनी अटी पाळल्या. आता ते राज्यातला आपला वाटा परत मागत आहेत, आणि दुर्योधन तो द्यायला तयार नाही. दोन्ही बाजू मित्रराजे गोळा करत आहेत. धृतराष्ट्राने आपला सारथी आणि दूत संजय याला शांततेची बोलणी करायला पांडवांकडे पाठवले आहे.
झोप न लागणारा राजा
॥ विदुरनीतिः ॥
पांडवांकडची कामगिरी संपवून संजय परत आला आहे. राजाला कठोर शब्द सुनावून तो निघून गेला आहे. युधिष्ठिराचे उत्तर उद्या पहाटे सभेत सांगेन, असे तो म्हणाला आहे. धृतराष्ट्राला झोप येत नाही. तो द्वारपालाला सांगतो, “मला विदुराला भेटायचे आहे. त्याला ताबडतोब इथे घेऊन ये.” विदुर राजवाड्यात येतात, आणि आपल्या येण्याची वर्दी द्यायला सांगतात. “त्याला आत पाठव,” राजा म्हणतो. “विदुराला भेटायला मी कधीच नाखूश नसतो.” विदुर राजाच्या महालात जातात. राजा विचारात बुडालेला दिसतो. हात जोडून विदुर म्हणतात, “मी विदुर, आपल्या आज्ञेवरून आलो आहे. काही करायचे असेल, तर मी हजर आहे. सांगावे.” राजा आपली व्यथा बोलून दाखवतो. “संजय येऊन गेला, आणि जाताना मलाच दोष देऊन गेला. उद्या सभेत तो युधिष्ठिराचा निरोप सांगणार आहे. तो काय आहे, ते मला ठाऊक नाही. त्यामुळे माझे अंग जळते आहे, आणि झोप लागत नाही. जागा राहून जळणाऱ्या माणसाचे हित कशात आहे, ते मला सांग. तुला धर्म आणि अर्थ दोन्ही कळतात.” अर्थ म्हणजे संपत्ती आणि जीवनातली ऐहिक उद्दिष्टे; ही दोन्ही जाणणे, हे सल्लागाराचे लक्षण मानले जाई. “या राजर्षींच्या कुळात शहाणी माणसे मान देतात, ते फक्त तुलाच.”
रात्रभर एकच विनवणी
॥ विदुरनीतिः ॥
विदुर रात्री उशिरापर्यंत बोलत राहतात. शहाणा आणि मूर्ख, इंद्रिये, मित्र आणि शत्रू, संपत्ती, आणि कुटुंब कसे एकत्र टिकते आणि कसे फुटते, अशा अनेक विषयांवर ते बोलतात. वाचताना हे सुभाषितांचे पुस्तक वाटू शकते. पण ते तसे नाही. प्रत्येक यादीखाली एकच विनवणी आहे: पांडवांना त्यांचा वाटा द्या, आणि दुर्योधनाला कुटुंब युद्धात ओढू देऊ नका. कधी विदुर हे उघडच सांगतात. युधिष्ठिर त्रैलोक्याचे राज्य करण्याच्या योग्यतेचा होता, आणि आपण त्याला दूर पाठवलेत, असे ते राजाला ऐकवतात. पण बहुतेक वेळा ते हे एखाद्या सर्वसाधारण वचनातून सांगतात, आणि त्यात स्वतःला ओळखणे राजावर सोडतात. असे कुठे कुठे घडते, ते पुढच्या पानांत दाखवले आहे. विदुरांचा उपदेश संपल्यावर त्यांचे म्हणणे बरोबर आहे, हे राजा मान्य करतो. पण दुर्योधन समोर आला, की आपले मन पुन्हा फिरते, असेही तो सांगतो. पुढचे वाचकाला ठाऊकच आहे. उपदेश वाया गेला, आणि युद्ध झाले. कुरुक्षेत्रावर अठरा दिवसांच्या लढाईत धृतराष्ट्राचे शंभरच्या शंभर पुत्र मारले गेले. म्हणूनच या वचनांना इतके वजन आहे. ती रिकाम्या वेळेचा विरंगुळा म्हणून सांगितलेली नाहीत. डोळ्यांसमोर कोसळणारे घर वाचवण्यासाठी एका भावाने केलेली ती दीर्घ धडपड आहे.
ग्रंथ आणि ही आवृत्ती
॥ विदुरनीतिः ॥
विदुरांचा उपदेश उद्योगपर्वाच्या ३३ ते ४० या आठ अध्यायांत आहे. उद्योगपर्व हे महाभारताच्या अठरा पर्वांपैकी पाचवे. या भागाला प्रजागर, म्हणजे “जागरण”, असे नाव आहे, कारण राजाने ती रात्र जागून काढली. हा भाग फार पूर्वीपासून विदुरनीती म्हणून स्वतंत्रपणे वाचला जातो. नीती म्हणजे शहाणपणाने आणि योग्य प्रकारे वागण्याची रीत. या आवृत्तीत त्याची आठ पुस्तके केली आहेत, प्रत्येक अध्यायाचे एक. इथला पहिला अध्याय म्हणजे उद्योगपर्वाचा ३३ वा अध्याय, आणि असेच आठव्या अध्यायापर्यंत. संस्कृत पाठ मुंबईच्या वेंकटेश्वर प्रेसच्या छापील प्रतीप्रमाणे आहे; त्या प्रतीत पंडित काशीराम यांची हिंदी टीका आहे. किसारी मोहन गांगुली यांनी १८८३-९६ मध्ये केलेला महाभारताचा इंग्रजी अनुवाद दुसरा आधार म्हणून घेतला आहे. या अध्यायांत सुमारे ५८० श्लोक आहेत. त्यांतले २७५ इथे दिले आहेत, विदुर ज्या क्रमाने बोलले त्याच क्रमाने. प्रत्येक पोस्टच्या शेवटी अध्याय आणि श्लोकाचा क्रमांक आहे. राजा मधेच प्रश्न विचारतो, तिथे तो प्रश्न एका ओळीत दिला आहे. विदुर सांगतात त्या दोन जुन्या कथा गद्यात सांगितल्या आहेत. काही श्लोक आजच्या दृष्टीने कठोर आहेत: स्त्रियांविषयी, किंवा वर्णव्यवस्थेविषयी. तेही इथे ठेवले आहेत. ते जसे आहेत तसे स्पष्ट सांगितले आहेत, आणि ते ज्या समाजातून आले, त्याविषयी थोडक्यात सांगितले आहे.