विदुर नीति · The Wise and the Fool
कामाला खीळ घालणारे सहा दोष
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥
“या जगात भरभराट हवी असेल, तर माणसाने सहा दोष सोडून द्यावेत: झोप, तंद्री, भीती, क्रोध, आळस आणि दीर्घसूत्रीपणा.” इथे भरभराटीसाठी शब्द आहे भूती: कल्याण, घराची भरभराट. काही करायची वेळ येते, तेव्हा यांपैकी प्रत्येक दोष माणसाला हातपाय हलवू देत नाही. झोप पूर्णपणे सोडणे कोणालाच शक्य नाही. दोष आहे, तो कामाच्या वेळी झोपण्यात. तंद्री म्हणजे जागे असूनही सावध नसणे; काशीराम तिचा अर्थ झोपेनंतर किंवा श्रमानंतर येणारी सुस्ती असा लावतात. भीती माणसाला सुरुवातच करू देत नाही, आणि क्रोध त्याला चुकीचे वागायला लावतो. आळस हात उचलायलाच तयार नसतो. शेवटचा दोष दीर्घसूत्रीपणा, म्हणजे शब्दशः “लांब धागा”: जे काम पटकन करायला हवे, ते त्याची वेळ निघून जाईपर्यंत लांबवत नेणे. एका व्यापाऱ्याचा विचार करा. नदीचे पाणी वाढते आहे, असे त्याला कळते. तो झोपूनच राहतो, मग अर्धवट जागा होऊन नुसता बसून राहतो. गाड्यांच्या खर्चाची त्याला भीती वाटते, आणि बातमी आणणाऱ्या नोकरावर तो ओरडतो. तो काहीच करत नाही, आणि उद्या सुरुवात करू, असे ठरवतो. सकाळपर्यंत त्याचे कोठार पाण्याखाली गेलेले असते. धृतराष्ट्राचा दोष बहुतेक वेळा हा शेवटचाच राहिला आहे. पहिल्या द्यूतात द्रौपदीला फरफटत सभेत आणले गेले, तिचा अपमान झाला, आणि तरी त्याने खेळ चालू राहू दिला. यज्ञशाळेत एक कोल्हा ओरडला, आणि मागोमाग आणखी अशुभ शकुन झाले, तेव्हाच त्याने तो थांबवला. घाबरून त्याने द्रौपदीला वर दिले, तिच्या पतींना मुक्त केले, आणि त्यांनी गमावलेले सगळे परत दिले. पण लवकरच दुर्योधनाच्या आग्रहावरून त्याने त्यांना दुसऱ्या द्यूतासाठी पुन्हा बोलावू दिले, आणि त्या द्यूताने त्यांना वनवासात धाडले. आता निर्णय पुन्हा त्याच्या हाती आहे, आणि पहाटे सभा भरणार आहे. अध्याय १, श्लोक ८३.