विदुर नीति · Truth Before One's Own Son
वडीलधारे नसतील, ती सभा नव्हे
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनाभ्युपेतम् ॥
“जिथे वडीलधारे नाहीत, ती सभा नव्हे. जे धर्म सांगत नाहीत, ते वडीलधारे नव्हेत. जिथे सत्य नाही, तो धर्म नव्हे. आणि ज्यात कपट मिसळले आहे, ते सत्य नव्हे.” हा श्लोक म्हणजे एक साखळी आहे; प्रत्येक कडी पुढच्या कडीवर अवलंबून आहे. सभा म्हणजे ते सभागृह, जिथे राजा आपले दरबारी आणि सल्लागार यांच्यासह बसून वाद ऐकत असे, आणि त्यांचा निवाडा करत असे. तिला सभा बनवते, ती वडीलधाऱ्यांची उपस्थिती: अनुभवाने पिकलेली माणसे, ज्यांच्या निर्णयावर बाकीचे विसंबून असतात. पण वयाने आणि सभेतल्या आसनाने कोणी वडीलधारा होत नाही. जो योग्य गोष्टीसाठी तोंड उघडतो, तो वडीलधारा. आणि योग्य ते खरे असेल, तरच योग्य; युक्तीने वाकवलेले सत्य सत्य राहत नाही. म्हणून ही साखळी कोणत्याही कडीपाशी तुटू शकते. पिकल्या केसांच्या माणसांनी भरलेली, पण सगळी गप्प बसलेली सभा, ही सभा नव्हे. कायदेशीर वाटणारा, पण एखाद्या चलाख पळवाटेवर उभा असलेला निर्णय, हा धर्म नव्हे. महाभारतात असा एक प्रसंग आहे, ज्यात प्रत्येक कडी तुटते: द्यूताची सभा. तिथे युधिष्ठिर आपले राज्य, आपले भाऊ, आणि त्यांची पत्नी द्रौपदी हरला. द्रौपदीने सभेला प्रश्न विचारला: युधिष्ठिर आधी स्वतःलाच हरला होता का, आणि मग त्याला तिला पणाला लावता येत होते का? भीष्म हे दोन्ही बाजूंच्या राजपुत्रांचे चुलत आजोबा, आणि घराण्यातले सगळ्यांत ज्येष्ठ. धर्माचा हा मुद्दा इतका सूक्ष्म आहे, की त्याचा निर्णय आपल्याला करता येत नाही, असे ते म्हणाले. सगळ्यांना युद्धकला शिकवणारे द्रोण गप्प बसून राहिले. तिचा अपमान होत असताना बहुतेक सभाही गप्पच राहिली. आणि खेळच मुळात कपट होता: दुर्योधनाचा मामा शकुनी फासे टाकत होता. सभेविषयी बोलायला विदुरांना कारण आहे. पहाटे दरबार भरेल, आणि संजय युधिष्ठिराचे उत्तर सांगेल. भीष्म आणि द्रोण आपापल्या आसनांवर असतील, आणि राजा सिंहासनावर. त्यांचे मौन त्या सभेला काय बनवेल, ते हा श्लोक त्या सगळ्यांना सांगतो. अध्याय ३, श्लोक ५८.