PocketPage

मराठी

17 pieces

  1. सरळपणा हेच मोठे स्नानराजा आणखी ऐकायला मागतो. विदुरांची धर्म आणि अर्थ यांनी भरलेली वचने इतकी विविध आहेत, की ती ऐकून आपले मन भरत नाही, असे तो म्हणतो. धर्म म्हणजे कर्तव्य आणि सदाचार; अर्थ म्हणजे संपत्ती आणि जीवनातली ऐहिक उद्दिष्टे. विदुर एक तुलना करून उत्तर देतात.…
  2. एक कन्या आणि दोन वरचांगले नाव पृथ्वीवर जोपर्यंत गायले जाते, तोपर्यंत माणसाला स्वर्गात मान मिळतो, असे विदुरांनी आत्ताच सांगितले. मग ते एक जुनी कथा सांगतात: “केशिनीसाठी विरोचन आणि सुधन्वा यांच्यात झालेला वाद.” केशिनी अप्रतिम सौंदर्याची कन्या होती. सर्वोत्तम पती…
  3. जमिनीसाठी नाही, पुत्रांसाठीही नाही“म्हणून, राजाधिराज, जमिनीसाठी आपण खोटे बोलू नये. पुत्रांच्या मागे जाऊन, पुत्र आणि मंत्री यांच्यासह आपण विनाशाकडे जाऊ नये.” याचसाठी ही कथा सांगितली होती. प्रल्हादाने आपल्या एकुलत्या एका पुत्राविरुद्ध निकाल दिला, तोही पुत्राचा जीव पणाला लागले…
  4. देव हातात काठी घेत नाहीत“गुराखी गुरांचे रक्षण करतो, तसे देव हातात काठी घेऊन माणसांचे रक्षण करत नाहीत. ज्याचे रक्षण करावे असे त्यांना वाटते, त्याला ते सद्बुद्धीची जोड देतात.” गुरांच्या मागून चालणारा गुराखी डोळ्यांसमोर आणा. एखादी गाय नदीच्या काठाकडे किंवा शेताच्या क…
  5. गवताच्या आगीत सोने“सोने गवताच्या आगीत ओळखले जाते, कुलीन माणूस आचरणावरून, आणि सज्जन व्यवहारावरून. शूर संकटात ओळखला जातो, धीराचा माणूस पैशाची चणचण असताना, आणि मित्र व शत्रू अडचणीत आणि आपत्तीत.” सोनार गवताच्या झटपट जाळावर सोने तपासत असे. शुद्ध सोने उजळून निघे;…
  6. कोण काय चोरते“म्हातारपण रूप चोरते, आशा धीर, मृत्यू प्राण, मत्सर धर्माचरण, क्रोध लक्ष्मी, नीचांची सेवा शील, कामना लाज; आणि गर्व सर्वस्व चोरतो.” आठ चोर, आणि प्रत्येकाचे सावज वेगळे. म्हातारपण आणि मृत्यू सगळ्यांनाच येतात. बाकीचे दोष माणूस स्वतःच आत येऊ देतो…
  7. श्री कशी वाढते“श्री सत्कर्मातून जन्मते. धाडसाने ती वाढते, कौशल्याने मूळ धरते, आणि संयमाने स्थिर उभी राहते.” श्री म्हणजे घराची किंवा राज्याची भरभराट; तिला लक्ष्मीदेवीच्या रूपात पाहिले जाते. श्लोक तिला एखाद्या रोपासारखे मानतो: ती जन्मते, वाढते, मूळ धरते, आ…
  8. स्वर्गाच्या आठ खुणा“माणसांच्या जगात आठ गोष्टी स्वर्ग कसा असतो, ते दाखवतात. त्यांतल्या चार सज्जनांच्या सोबत असतात, आणि चारांच्या मागे सज्जन स्वतः चालतात.” मग विदुर त्या आठ सांगतात. “यज्ञ, दान, अध्ययन आणि तप: या चार सज्जनांच्या सोबत असतात. संयम, सत्य, सरळपणा आण…
  9. वडीलधारे नसतील, ती सभा नव्हे“जिथे वडीलधारे नाहीत, ती सभा नव्हे. जे धर्म सांगत नाहीत, ते वडीलधारे नव्हेत. जिथे सत्य नाही, तो धर्म नव्हे. आणि ज्यात कपट मिसळले आहे, ते सत्य नव्हे.” हा श्लोक म्हणजे एक साखळी आहे; प्रत्येक कडी पुढच्या कडीवर अवलंबून आहे. सभा म्हणजे ते सभागृह…
  10. पुन्हा पुन्हा केलेले पाप“पुन्हा पुन्हा केलेले पाप बुद्धीचा नाश करते. ज्याची बुद्धी नष्ट झाली, तो माणूस नेहमी पापच करत राहतो.” आणि दुसरी बाजू: “पुन्हा पुन्हा केलेले पुण्य बुद्धी वाढवते. ज्याची बुद्धी वाढली, तो माणूस नेहमी पुण्यच करत राहतो.” इथे बुद्धी म्हणजे प्रज्ञ…
  11. रात्रीसाठी दिवसा कष्ट“दिवसा असे करावे, ज्यामुळे रात्री सुखाने राहता येईल. आठ महिन्यांत असे करावे, ज्यामुळे पावसाळ्यात सुखाने राहता येईल.” मग वर्तुळ मोठे होते. “तारुण्यात असे करावे, ज्यामुळे म्हातारपणी सुखाने राहता येईल. आणि आयुष्यभर असे करावे, ज्यामुळे मृत्यूनं…
  12. कसोटीनंतरच स्तुती“अन्न पचल्यावर त्याची स्तुती करावी, आणि पत्नीची, तिचे तारुण्य सरल्यावर. वीराची स्तुती त्याने लढाई जिंकल्यावर करावी, आणि तपस्व्याची, तो पैलतीराला पोचल्यावर.” प्रत्येक वेळी नियम एकच: जे सिद्ध झाले आहे, त्याचीच स्तुती करावी. अन्न दिसायला चांगल…
  13. अधर्माच्या धनाचे ठिगळ“अधर्माने मिळवलेल्या धनाचे ठिगळ लावून झाकलेले भोक झाकलेले राहत नाही. ते उघडेच राहते, आणि दुसरीकडे आणखी एक भोक फुटते.” हे भोक कर्जाचे असेल, नुकसानाचे असेल, किंवा माणसाला लपवायचा असलेल्या एखाद्या दोषाचे. ते झाकायला तो वाईट मार्गाने मिळवलेल्या…
  14. शासन करणारे तिघे“जे स्वतःला आवरतात, त्यांचे शासन गुरू करतो. दुष्टांचे शासन राजा करतो. आणि जे लपून पाप करतात, त्यांचे शासन सूर्यपुत्र यम करतो.” यम हा मृत्यूचा आणि न्यायाचा देव; प्रत्येक आयुष्याचा हिशेब तो शेवटी तोलतो. माणसाला सरळ ठेवायला काय लागते, त्यानुसा…
  15. पृथ्वीची सोन्याची फुले“पृथ्वी सोन्याची फुले देते, आणि तीन प्रकारची माणसे ती वेचतात: शूर, विद्वान, आणि सेवा कशी करावी ते जाणणारा.” सोन्याची फुले म्हणजे जग देऊ शकते ती संपत्ती आणि मान. ती वेचण्यासाठीच असतात, पण सगळ्यांसाठी नाहीत. ज्यांना ती मिळू शकतात, असे तिघे हा…
  16. बुद्धीचे काम सगळ्यांत आधी“कर्मांमध्ये बुद्धीने केलेली कर्मे श्रेष्ठ, आणि बाहूंनी केलेली मध्यम. पायांनी केलेली कर्मे हीन, आणि ओझी वाहणे सगळ्यांत हीन.” हा श्लोक कर्मांचा दर्जा ती करणाऱ्या शक्तीवरून ठरवतो. काशीराम चार प्रकार मोजतात. बुद्धीच्या बळावर केलेली कर्मे, आणि…
  17. त्यांना पुत्रांसारखे वागवादुर्योधन, शकुनी, मूर्ख दुःशासन आणि कर्ण यांच्या हाती राज्य असताना राजा भरभराटीची आशा कशी धरू शकतो, असे विदुर पुन्हा एकदा विचारतात. मग ते हा अध्याय खुद्द आपल्या विनवणीनेच संपवतात. “सर्व गुणांनी युक्त असलेले पांडव आपल्याशी पित्याशी वागावे तसे…