विदुर नीति · Truth Before One's Own Son
एक कन्या आणि दोन वर
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥
चांगले नाव पृथ्वीवर जोपर्यंत गायले जाते, तोपर्यंत माणसाला स्वर्गात मान मिळतो, असे विदुरांनी आत्ताच सांगितले. मग ते एक जुनी कथा सांगतात: “केशिनीसाठी विरोचन आणि सुधन्वा यांच्यात झालेला वाद.” केशिनी अप्रतिम सौंदर्याची कन्या होती. सर्वोत्तम पती मिळावा म्हणून तिने स्वयंवर मांडले. विरोचन तिला जिंकायला आला. तो असुरांचा राजा प्रल्हाद याचा पुत्र होता. असुर, म्हणजे दितीचे पुत्र, हे देवांचे प्रतिस्पर्धी होते. केशिनीने त्याला एक प्रश्न केला. “विरोचना, श्रेष्ठ कोण: ब्राह्मण, की दितीचे पुत्र? आणि सुधन्वा या पलंगावर का बसू नये?” सुधन्वा ब्राह्मण होता, महर्षी अंगिरा यांचा पुत्र. काशीराम तिचा अर्थ सरळ लावतात: ब्राह्मण श्रेष्ठ असेल, तर तिने त्याच्याशीच का लग्न करू नये? विरोचनाने राजपुत्राच्या गर्वाने उत्तर दिले. “आम्ही प्रजापतीची, सर्व प्राण्यांच्या स्वामीची, संतती आहोत; आम्हीच सर्वश्रेष्ठ. ही सगळी भुवने आमची आहेत. कोण देव? कोण ब्राह्मण?” “तर मग आपण इथेच थांबू,” केशिनी म्हणाली. “सुधन्वा पहाटे येईल. तुम्हा दोघांना मला एकत्र पाहायचे आहे.” “तू म्हणतेस तसेच करीन,” विरोचन म्हणाला. “सकाळी तू आम्हा दोघांना शेजारी शेजारी पाहशील.”
दोन प्राणांचा पण
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥
सूर्योदयाला सुधन्वा आला. केशिनी उठली. तिने त्याला आसन दिले, पाय धुवायला पाणी दिले, आणि अतिथीचा सत्कार केला. मग वाद सुरू झाला. “प्रल्हादपुत्रा,” सुधन्वा म्हणाला, “तुझ्या सोन्याच्या आसनाला मी हात लावतो. पण आपण बरोबरीचे असल्यासारखा मी तुझ्याबरोबर त्यावर बसणार नाही.” विरोचनाला ते झोंबले. “याच्यासाठी पाट, गवताची जुडी किंवा चटई आणा. माझ्या बरोबरीने बसण्याची तुझी लायकी नाही.” एका आसनावर कोण बसू शकतात, ते सुधन्वाने सांगितले: पिता आणि पुत्र, दोन ब्राह्मण, दोन योद्धे, दोन वृद्ध, दोन व्यापारी, दोन मजूर; बाकी कोणी नाही. मग त्याने आणखी खोल घाव घातला. “तुझे वडीलसुद्धा माझ्याखाली बसून माझी सेवा करतात. तू तर घरात लाडाकोडात वाढलेला पोर आहेस. तुला काहीच कळत नाही.” विरोचनाने पण वाढवला. “आम्हा असुरांकडे जे सोने, गाई आणि घोडे आहेत, ते सगळे पणाला लावू, आणि जाणकारांना हा प्रश्न विचारू.” “तुझे सोने आणि तुझ्या गाई तुझ्याकडेच राहू देत,” सुधन्वा म्हणाला. “आपण आपले प्राण पणाला लावू.” “मग आपण जायचे कुठे?” विरोचनाने विचारले. “मी देवांसमोर कधीच उभा राहणार नाही, आणि माणसांसमोरही नाही.” सुधन्वाच्या उत्तरावरच सगळी कथा फिरते. “आपण तुझ्या वडिलांकडे जाऊ. प्रल्हाद खोटे बोलणार नाही, पुत्रासाठीसुद्धा नाही.”
न्याय करायला बसलेला पिता
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥
संतापलेले ते दोघे प्रल्हादाकडे गेले. प्रल्हाद म्हणाला, “हे दोघे कधी एकत्र चालले नाहीत. आज मात्र चिडलेल्या दोन सापांसारखे एकाच वाटेने आले आहेत. विरोचना, तुझी सुधन्वाशी मैत्री आहे का?” “नाही,” विरोचन म्हणाला. “आम्ही आपले प्राण पणाला लावले आहेत. मी तुम्हाला एक प्रश्न विचारतो; त्याचे उत्तर खोटे देऊ नका.” प्रल्हादाने आधी पाणी आणि मधुपर्क मागवला. मधुपर्क म्हणजे मान्यवर अतिथीच्या स्वागताचे मधाचे पेय. “ब्राह्मणा, तू पूजनीय आहेस. तुझ्यासाठी एक पुष्ट पांढरी गाय तयार आहे.” पाणी आणि मधुपर्क मला वाटेतच मिळाले, असे सुधन्वा म्हणाला. “आम्हाला खरे उत्तर दे. ब्राह्मण श्रेष्ठ, की विरोचन?” प्रल्हाद कचरला. “मला एकुलता एक पुत्र आहे, आणि तू स्वतः इथे उभा आहेस. माझ्यासारख्याने तुमच्या दोघांत न्याय कसा करावा?” सुधन्वा म्हणाला, तुझ्या पुत्राला गाई आणि धन दे, पण खरे तेच सांग. मग प्रल्हादाने विचारले: जो चुकीचे उत्तर देतो, किंवा उत्तरच देत नाही, त्याची काय गत होते? असा न्याय करणारा दुःखाची रात्र काढतो, असे सुधन्वा म्हणाला. नवऱ्याने सवत आणलेल्या पत्नीची रात्र जशी जाते, तशी. द्यूतात हरलेल्या जुगाऱ्याची, आणि ओझ्याखाली अंग ठणकणाऱ्या माणसाची रात्र जशी जाते, तशी. किंवा त्याला नगराबाहेर अडवले जाते; तो वेशीवर भुकेने तडफडतो, आणि भोवती शत्रूच शत्रू असतात. “पशूविषयी खोटे बोलणारा पाच जणांचा नाश करतो; गाईविषयी दहांचा, घोड्याविषयी शंभरांचा, आणि माणसाविषयी हजारांचा. सोन्यासाठी खोटे बोलणारा जन्मलेल्यांचा आणि न जन्मलेल्यांचा नाश करतो. जमिनीविषयी खोटे बोलले, तर सर्वनाश होतो. जमिनीविषयी कधीही खोटे बोलू नकोस.” काशीरामांच्या मते ज्यांचा नाश होतो, त्या खोटे बोलणाऱ्याच्याच पिढ्या; त्या नरकात ढकलल्या जातात.
स्वतःच्या पुत्राविरुद्ध निकाल
हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥
प्रल्हादाने आपला निकाल दिला, आणि केशिनीने विचारलेल्या प्रश्नाचेच ते उत्तर ठरले. त्याने वडिलांची वडिलांशी, पुत्राची पुत्राशी, आणि आईची आईशी तुलना केली. “अंगिरा माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेत, आणि विरोचना, सुधन्वा तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्याची आई तुझ्या आईपेक्षा श्रेष्ठ आहे. म्हणून तू त्याच्याकडून हरलास.” मग तो पुत्राला म्हणाला, “आता सुधन्वा तुझ्या प्राणांचा स्वामी आहे.” आणि अतिथीला: “सुधन्वा, विरोचनाला मला परत दे, अशी माझी विनंती आहे.” सुधन्वाने उत्तर दिले. “तू धर्म निवडलास, आणि स्वार्थासाठी खोटे बोलला नाहीस. म्हणून तुझा हा मोलाचा पुत्र मी तुला परत देतो. हा घे विरोचन, मी परत दिलेला. पण त्याने या कन्येसमोर माझे पाय धुतले पाहिजेत.” इथे कथा संपते. केशिनीने कोणाला निवडले, ते कथा सांगत नाही. कथेचे सगळे वजन पित्यावर आहे. एकुलता एक पुत्र आणि एक ब्राह्मण अतिथी यांच्यात त्याला न्याय करायचा होता. पुत्राचा जीव पणाला लागला होता, आणि तरीही तो खोटे बोलला नाही. विदुरांसमोरही एक पिता बसला आहे. धृतराष्ट्राला आपले पुत्र आणि आपल्या भावाचे पुत्र यांच्यात न्याय करायचा आहे, आणि वाद जमिनीचा आहे. सुधन्वाचा इशारा अजून हवेत आहे: जमिनीविषयी खोटे बोलले, तर सर्वनाश होतो. पुढच्याच वाक्यात विदुर तेच थेट राजाला सांगतात.