विदुर नीति · Truth Before One's Own Son
देव हातात काठी घेत नाहीत
न देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥
“गुराखी गुरांचे रक्षण करतो, तसे देव हातात काठी घेऊन माणसांचे रक्षण करत नाहीत. ज्याचे रक्षण करावे असे त्यांना वाटते, त्याला ते सद्बुद्धीची जोड देतात.” गुरांच्या मागून चालणारा गुराखी डोळ्यांसमोर आणा. एखादी गाय नदीच्या काठाकडे किंवा शेताच्या कडेकडे वळली, की त्याची काठी तिला मागे फिरवते. गाईला काही समजण्याची गरज नसते; काठीच सगळे काम करते. विदुर म्हणतात, देव असे काम करत नाहीत. माणसाला धोक्याच्या काठावरून मागे ओढायला आकाशातून कोणताही हात खाली येत नाही. देवांचे रक्षण आतून येते. ते माणसाला स्वच्छ विवेक देतात. मग तो धोका स्वतःच पाहतो, आणि त्यापासून दूर वळतो. हुशार माणसे नेहमी सुरक्षित राहतात, असे हे वचन सांगत नाही; देव कधीच मदत करत नाहीत, असेही सांगत नाही. देवांची मदत येते, तेव्हा ती कशी दिसते, ते हे वचन सांगते. वेळीच घेतलेला योग्य निर्णय, हेच तिचे रूप असते. महाभारतात याच राजाच्या घरातले एक उदाहरण आहे. दुर्योधनाने एकदा पांडवांना लाखेच्या घरात राहायला पाठवायला लावले. ते घर पांडव आत असताना पेटवून देण्यासाठीच बांधले होते. विदुरांचा इशारा युधिष्ठिरापर्यंत पोचला, तोही इतर कोणाला कळणार नाही अशा शब्दांत. युधिष्ठिराला तो समजला. त्याने कोणाला काही कळू दिले नाही, आणि विदुरांनी पाठवलेल्या एका खाणकामगाराने खणलेल्या भुयारातून सगळे भाऊ निसटले. कोणत्याही देवाने त्यांना उचलून बाहेर नेले नाही. इशारा विदुरांनी दिला; पण तो समजून घेऊन त्याप्रमाणे वागणे पांडवांचे काम होते. धृतराष्ट्र सकाळची भीती मनात घेऊन जागा पडून आहे. दैव किंवा स्वर्ग आपल्या पुत्रांना वाचवेल, अशी आशा तो कदाचित बाळगत असेल. गुराख्याची कोणतीही काठी येणार नाही. आज रात्री त्याच्यापाशी आला आहे, तो त्याच्या भावाचा उपदेश. अध्याय ३, श्लोक ४०.