यक्षप्रश्न
ब्राह्मणाच्या दोन बाजू
किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव । कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव । मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥
“ब्राह्मणांमधले देवत्व कोणते?” “वेदाध्ययन.” “त्यांच्यातले सज्जनांसारखे काय?” “तप.” “त्यांच्यातले मानवी काय?” “मृत्यू.” “आणि दुर्जनांसारखे काय?” “परनिंदा.” ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित आणि शिक्षक. जुन्या समाजव्यवस्थेतल्या चार वर्णांतला, म्हणजे चार गटांतला, हा पहिला वर्ण. त्यांच्यातले काय देवांकडे उंचावते, आणि काय सज्जनांच्याही खाली घसरते, असे यक्ष विचारतो. रोजचे वेदाध्ययन आणि वेदपठण हे त्यांचे देवत्व. वेदांच्या पवित्र शब्दांतच ब्राह्मण देवांच्या सगळ्यांत जवळ जातो. तप हा त्यांचा सद्गुण; मागच्या उत्तरातली तीच कठोर साधना. तीच त्यांना सज्जनांच्या पंक्तीत बसवते. मृत्यू हा त्यांचा मानवी भाग. कितीही विद्वान, कितीही पवित्र असला, तरी ब्राह्मणालाही इतरांसारखेच मरण येते. विद्या त्याला देवांकडे उंचावते, पण देव बनवत नाही. त्यांच्यात दुष्टपणा आलाच, तर तो परनिंदेच्या रूपाने येतो: इतरांविषयी वाईट बोलणे, दोष काढणे. शब्दाचा उपासक शब्दाचाच दुरुपयोग करू शकतो, आणि मग तो दुर्जनांहून वेगळा उरत नाही. पुढचा श्लोक हेच चार प्रश्न क्षत्रियांविषयी विचारतो. श्लोक ४९-५०.