- 1हरणाने नेल्या अरणीपाच पांडव भावांची वनातली बारा वर्षे संपत आली होती. त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन याने थोरल्या युधिष्ठिरांकडून द्यूतात त्यांचे राज्य जिंकून घेतले होते. हरल्याची किंमत ठरली होती: बारा वर्षे वनवास, आणि तेरावे वर्ष अज्ञातवासात. आता हे भाऊ आणि त्यांच…
- 2सूर्याला वर कोण आणतो“सूर्याला वर कोण आणतो?” “ब्रह्म.” “त्याच्या दोन्ही बाजूंनी कोण चालतात?” “देव.” “त्याला अस्ताला कोण नेतो?” “धर्म.” “तो कशावर स्थिर आहे?” “सत्यावर.” या श्लोकापासून प्रश्नांना सुरुवात होते; आधीचे श्लोक गोष्ट सांगतात. युधिष्ठिरांचे चार भाऊ काठा…
- 3माणूस विद्वान कसा होतो“माणूस वेदांत पारंगत कशाने होतो?” “ऐकून.” “महान गोष्ट कशाने मिळते?” “तपाने.” “सोबती कशाने मिळतो?” “स्थिरतेने.” “शहाणा कशाने होतो?” “वृद्धांची सेवा करून.” वेद हे भारतातले सगळ्यांत प्राचीन धर्मग्रंथ. ते पुस्तकातून वाचले जात नसत; गुरूच्या तोंड…
- 4ब्राह्मणाच्या दोन बाजू“ब्राह्मणांमधले देवत्व कोणते?” “वेदाध्ययन.” “त्यांच्यातले सज्जनांसारखे काय?” “तप.” “त्यांच्यातले मानवी काय?” “मृत्यू.” “आणि दुर्जनांसारखे काय?” “परनिंदा.” ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित आणि शिक्षक. जुन्या समाजव्यवस्थेतल्या चार वर्णांतला, म्हणजे चा…
- 5क्षत्रियाच्या दोन बाजू“क्षत्रियांमधले देवत्व कोणते?” “बाण आणि शस्त्रे.” “त्यांच्यातले सज्जनांसारखे काय?” “यज्ञ.” “मानवी काय?” “भय.” “आणि दुर्जनांसारखे काय?” “गरजूंना वाऱ्यावर सोडणे.” क्षत्रिय हा दुसरा वर्ण: योद्धे आणि राजे. लढणे, राज्य करणे आणि रक्षण करणे, यांसा…
- 6यज्ञाचे गान“यज्ञाचे एक साम, म्हणजे गान, कोणते?” “श्वास.” “एक यजुः, म्हणजे म्हटला जाणारा मंत्र, कोणता?” “मन.” “यज्ञाला एकटी कोण स्वीकारते?” “ऋचा, म्हणजे वेदातला श्लोक.” “आणि यज्ञ कशाच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही?” “ऋचेच्या.” वैदिक यज्ञ तीन प्रकारच्या पवित्र…
- 7शेतकऱ्यासाठी श्रेष्ठ“पेरणी करणाऱ्यांसाठी श्रेष्ठ काय?” “पाऊस.” “लागवड करणाऱ्यांसाठी?” “बीज.” “स्थिर होऊ पाहणाऱ्यांसाठी?” “गाई.” “मुलांना जन्म देणाऱ्यांसाठी?” “पुत्र.” पहिली दोन उत्तरे शेतातली आहेत. शेतकरी कितीही काळजीने बी पेरो; पाऊस नसेल, तर ते जमिनीतच मरून ज…
- 8श्वास आहे, जीवन नाही“इंद्रियांची सुखे भोगणारा, बुद्धिमान, जगाने सन्मानलेला, सगळ्यांना मान्य, श्वास घेणारा, तरीही न जगणारा कोण?” “जो पाचांना काहीच अर्पण करत नाही तो: देव, अतिथी, आश्रित, पितर आणि स्वतः.” आयुष्य भरलेले दिसायला जे जे लागते, ते सगळे प्रश्नात एकत्र…
- 9पृथ्वीहून जड“पृथ्वीहून जड काय?” “आई.” “आकाशाहून उंच?” “वडील.” “वाऱ्याहून वेगवान?” “मन.” “गवताहून जास्त?” “चिंता.” यक्षाच्या प्रश्नांपैकी हे चार सगळ्यांत प्रसिद्ध. प्रत्येक प्रश्न निसर्गातली त्या त्या प्रकारची सगळ्यांत मोठी गोष्ट सांगतो. आणि प्रत्येक उत…
- 10उघड्या डोळ्यांची झोप“झोपेतही डोळे मिटत नाही, असे काय?” “मासा.” “जन्मूनही हालत नाही, असे काय?” “अंडे.” “ज्याला हृदय नाही, असे काय?” “दगड.” “आपल्याच वेगाने वाढते, असे काय?” “नदी.” ही जुन्या धाटणीची कोडी आहेत; त्यांची उत्तरे कोणीही बोट दाखवून सांगू शकेल. माशाला प…
- 11वाटेवरचे मित्र“प्रवासात असलेल्याचा मित्र कोण?” “सोबती.” “घरी असलेल्याचा?” “पत्नी.” “रोग्याचा?” “वैद्य.” “मरणाच्या दारी असलेल्याचा?” “त्याने केलेले दान.” त्या काळी प्रवासी क्वचितच एकटा जात असे. त्याच वाटेने जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांच्या किंवा यात्रेकरूंच्या ता…
- 12सगळ्यांचा अतिथी“सगळ्या प्राण्यांचा अतिथी कोण?” “अग्नी.” “सनातन धर्म कोणता? आणि अमृत, म्हणजे अमरांचे पेय, कोणते?” उत्तर ही दोन्ही एकमेकांत गुंफते: “सोम, गाईंचे अमृत; सनातन, अमर, तो धर्म.” “आणि हे सगळे जग काय?” “वायू.” अग्नी सगळ्यांचा अतिथी. प्रत्येक घरात र…
- 13एकटा चालणारा“एकटा कोण चालतो?” “सूर्य.” “जन्मल्यावर पुन्हा जन्मतो कोण?” “चंद्र.” “थंडीवर औषध काय?” “अग्नी.” “मोठे शेत कोणते?” “पृथ्वी.” आधीच्या गुंतागुंतीच्या श्लोकानंतर हा पुन्हा हलका आहे. प्रत्येक उत्तर डोळ्यांसमोर दिसणारी गोष्ट आहे. रात्रीच्या आकाशात…
- 14प्रत्येकाचे एक ठिकाण“सगळा धर्म कशात सामावतो?” “दक्षतेत.” “सगळी कीर्ती?” “दानात.” “सगळा स्वर्ग?” “सत्यात.” “सगळे सुख?” “शीलात.” प्रत्येक गोष्ट संपूर्णपणे जिथे येऊन विसावते, ते एक ठिकाण कोणते, असे हा प्रश्न विचारतो. संस्कृत आवृत्तीतली टीप सांगते: सगळा धर्म दक्षत…
- 15पुत्र हाच आत्मा“माणसाचा स्वतःचा आत्मा कोण?” “पुत्र.” “दैवाने दिलेला मित्र?” “पत्नी.” “तो जगतो कशावर?” “पावसाच्या मेघावर.” “त्याचा शेवटचा आधार कोणता?” “दान.” पिता पुत्राच्या रूपाने जगत राहतो, अशी भारतात एक जुनी कल्पना होती. पुत्र त्याचे नाव, घराणे आणि विधी…
- 16प्रत्येकातले श्रेष्ठ“भाग्यांत श्रेष्ठ काय?” “दक्षता.” “धनांत श्रेष्ठ?” “विद्या.” “लाभांत श्रेष्ठ?” “आरोग्य.” “सुखांत श्रेष्ठ?” “समाधान.” दक्षता याआधी आली होती, धर्म जिथे सामावतो ते ठिकाण म्हणून. इथे ती सगळ्यांत मोठे भाग्य मानली आहे. नंदलाल पुढे सांगतात की इथे…
- 17सगळ्यांत श्रेष्ठ धर्म“जगातला सगळ्यांत श्रेष्ठ धर्म कोणता?” “क्रूरता नसणे.” “नेहमी फळ देणारा धर्म कोणता?” “तीन वेदांचा धर्म.” “कशाला आवर घातला, की शोक उरत नाही?” “मनाला.” “कोणाशी जुळलेले नाते कधी जीर्ण होत नाही?” “सज्जनांशी.” क्रूरता नसणे, संस्कृतात आनृशंस्य, म्…
- 18सोडायच्या चार गोष्टी“काय सोडले, की माणूस प्रिय होतो?” “गर्व.” “काय सोडले, की शोक उरत नाही?” “राग.” “श्रीमंत होतो?” “कामना.” “सुखी होतो?” “लोभ.” इथे प्रत्येक उत्तर काहीतरी सोडण्याचे आहे, आणि प्रत्येकाचे फळ वेगळे आहे. संपूर्ण संवादातल्या सगळ्यांत प्रसिद्ध ओळींत…
- 19दान कशासाठी“ब्राह्मणाला दान कशासाठी?” “धर्मासाठी.” “नट-नर्तकांना?” “कीर्तीसाठी.” “नोकरांना?” “त्यांच्या पोषणासाठी.” “राजांना?” “आपल्या उत्कर्षासाठी.” द्यावे की नाही, असे यक्ष विचारत नाही; का द्यावे, असे विचारतो. आणि उत्तरे रोखठोक आहेत. घेणारा कोण, याव…
- 20जग कशाने झाकले आहे“जग कशाने झाकले आहे?” “अज्ञानाने.” “ते उजळत का नाही?” “तमामुळे, अंधारामुळे.” “माणूस मित्रांना का सोडतो?” “लोभामुळे.” “तो स्वर्गाला का पोहोचत नाही?” “संगामुळे.” कापडाने झाकावे, तसे जग अज्ञानाने झाकलेले आहे. सत्य तिथेच असते, पण माणसांना ते दि…
- 21मेल्यासमान“माणूस मेलेला कधी?” “दरिद्री असताना.” “राज्य मेलेले कधी?” “राजा नसताना.” “श्राद्ध?” “विद्वान पुरोहित नसताना.” “यज्ञ?” “दक्षिणा नसताना.” युधिष्ठिरांचे चार भाऊ शेजारी काठावर मरून पडले असताना यक्ष हा प्रश्न विचारतो. उत्तर कठोर आहे: दरिद्री माण…
- 22विष आणि श्राद्धाची वेळ“दिशा कोणती?” “सज्जन.” “पाणी कशाला म्हणतात?” “आकाशाला.” “अन्न?” “गाय.” “विष?” “याचना.” “आणि श्राद्धाची वेळ?” “ब्राह्मण.” मग युधिष्ठिर पुढे म्हणतात, “की आपल्याला कसे वाटते, यक्षा?” आतापर्यंतचा हा सगळ्यांत कोड्यासारखा श्लोक. नंदलाल यांची टीका…
- 23तप म्हणजे काय“तप कशाला म्हणतात?” “आपला धर्म पाळण्याला.” “संयम कशाला?” “मनाला आवर घालण्याला.” “श्रेष्ठ क्षमा कोणती?” “द्वंद्वे सहन करणे.” “लज्जा?” “न करण्याजोग्या कर्मापासून मागे फिरणे.” इथून व्याख्यांची एक मालिका सुरू होते. यक्ष कोडी घालायचे थांबवतो, आण…
- 24ज्ञान आणि दया“ज्ञान कशाला म्हणतात?” “वस्तूचे खरे स्वरूप जाणण्याला.” “शम?” “शांत मनाला.” “श्रेष्ठ दया कोणती?” “सगळ्या प्राण्यांचे सुख चिंतणे.” “आणि सरळपणा?” “समबुद्धी.” व्याख्या पुढे चालूच राहतात. प्रत्येक व्याख्या एखाद्या मोठ्या शब्दाला त्याच्या मुळापर्…
- 25दुर्जय शत्रू“कोणता शत्रू जिंकायला सगळ्यांत कठीण?” “राग.” “कोणता रोग कधीच संपत नाही?” “लोभ.” “सज्जन कोणाला म्हणतात?” “जो सगळ्या प्राण्यांचे हित पाहतो, त्याला.” “आणि दुर्जन?” “निर्दय माणसाला.” राग हा आतला शत्रू, म्हणूनच त्याला हरवणे इतके कठीण. बाहेरच्या…
- 26शोक म्हणजे अज्ञान“मोह कशाला म्हणतात?” “धर्माविषयीच्या गोंधळाला.” “गर्व?” “स्वतःला मोठे समजण्याला.” “आळस?” “आपला धर्म न करण्याला.” “आणि शोक?” “अज्ञानाला.” या उत्तरातला मोह म्हणजे कोणाच्या युक्तीने फसणे नव्हे. काय योग्य, याविषयी भरकटणे, धर्म कोणत्या दिशेला ने…
- 27सगळ्यांत श्रेष्ठ स्नान“ऋषी स्थैर्य कशाला म्हणतात?” “आपल्या धर्मात स्थिर राहण्याला.” “धैर्य?” “इंद्रियांवरच्या ताब्याला.” “श्रेष्ठ स्नान?” “मनाचा मळ धुऊन टाकणे.” “आणि दान?” “प्राण्यांचे रक्षण.” स्थैर्य म्हणजे हट्टीपणा नव्हे. दुसऱ्या वाटा सोप्या दिसत असतानाही आपल्…
- 28पंडित आणि मूर्ख“पंडित कोणाला म्हणावे?” “धर्म जाणणाऱ्याला.” “नास्तिक कोण, आणि मूर्ख कोण?” “दोघे एकच: नास्तिक तोच मूर्ख.” “कामना काय?” “जन्ममरणाच्या फेऱ्याचे कारण.” “आणि मत्सर?” “मनाचा जळफळाट.” विद्वत्तेचे माप एकच: धर्म जाणणे, म्हणजे काय करणे योग्य, ते जाणण…
- 29धर्माचा झेंडा“अहंकार कशाला म्हणतात?” “मोठ्या अज्ञानाला.” “दंभ?” “धर्माचा झेंडा उंच फडकवण्याला.” “दैव कशाला म्हणतात?” “दानाच्या फळाला.” “आणि चहाडी?” “दुसऱ्यांना बदनाम करण्याला.” अहंकार म्हणजे “मी”ची भावना: हे मी केले, मी असा आहे, हे माझे. उत्तर त्याला मो…
- 30तिघांचा संगम“धर्म, अर्थ आणि काम एकमेकांच्या विरुद्ध ओढतात. नेहमी एकमेकांशी झगडणाऱ्या या तिघांची एका ठिकाणी भेट कशी होईल?” “धर्म आणि पत्नी एकमेकांच्या साथीने, एकमेकांना धरून चालतात, तेव्हा. मग तिघांचीही भेट होते.” भारतीय विचारात गृहस्थाच्या जीवनाची तीन…
- 31अक्षय नरकाची वाट“कधीही न संपणारा नरक कोणाला मिळतो?” यक्ष म्हणतो, “लवकर सांग.” युधिष्ठिर उत्तर देतात: तिघांना. जो स्वतः एखाद्या गरीब ब्राह्मणाला मागायला बोलावतो, आणि मग त्याला सांगतो, “काही नाही.” जो वेद, धर्मशास्त्रे, द्विज, देव आणि पितरांसाठीचे विधी खोटे…
- 32ब्राह्मण कशाने होतो“माणूस ब्राह्मण कशाने होतो: कुळाने, आचाराने, वेदपठणाने, की विद्येने?” “आचाराने, आणि केवळ आचाराने. कुळाने नाही, पठणाने नाही, विद्येनेही नाही.” यक्षाला निश्चित उत्तर हवे आहे, आणि तो चार पर्याय पुढे ठेवतो. आधी पाहिले तसे, ब्राह्मण म्हणजे पुरोह…
- 33गोड बोलण्याचे फळ“गोड बोलणाऱ्याला काय मिळते?” “तो प्रिय होतो.” “विचार करून काम करणाऱ्याला?” “तो जास्त जिंकतो.” “पुष्कळ मित्र जोडणाऱ्याला?” “तो सुखाने राहतो.” “आणि धर्मात रमणाऱ्याला?” “त्याला सद्गती मिळते.” इथे संस्कृत आपला नेहमीचा छंद सोडून एका लांब, डोलणाऱ…
- 34शेवटचे चार प्रश्न“सुखी कोण? आश्चर्य काय? मार्ग कोणता? बातमी काय?” यक्ष म्हणतो, “माझ्या या चार प्रश्नांची उत्तरे दे, आणि तुझे मेलेले आप्त जिवंत होवोत.” पहिले उत्तर: पाचव्या किंवा सहाव्या दिवशी का होईना, जो आपल्या घरी भाजी शिजवतो, ज्याच्यावर कर्ज नाही, आणि जो…
- 35सर्व धन कोणाकडे“तू माझ्या प्रश्नांची खरी उत्तरे दिलीस,” यक्ष म्हणतो. “आता सांग: पुरुष कोण? आणि सर्व धन कोणाकडे आहे?” युधिष्ठिर उत्तर देतात. माणसाच्या पुण्यकर्मांनी मिळवलेले चांगले नाव स्वर्गाला आणि पृथ्वीला स्पर्श करते, आणि ते टिकते तोवर त्याला पुरुष म्हण…
- 36एका भावाची निवडयक्ष संतुष्ट झाला आहे. तो म्हणतो, “पुरुष कोण, आणि सर्व धन कोणाकडे, हे तू सांगितलेस. म्हणून तुझ्या भावांपैकी एक, तुला हवा तो, जिवंत होवो.” युधिष्ठिर काठावरच्या देहांकडे पाहतात. “हा सावळा, लालसर डोळ्यांचा, मोठ्या साल वृक्षासारखा उंच, रुंद छात…
- 37मी धर्म आहेयक्षाचा शब्द होताच चारही भाऊ उठून उभे राहिले, आणि क्षणात त्यांची भूक आणि तहान नाहीशी झाली. सरोवरात एका पायावर उभ्या असलेल्या त्या अजिंक्य यक्षाकडे युधिष्ठिरांनी पाहिले. ते म्हणाले, “आपण कोणते देव आहात? आपण यक्ष आहात, असे मला वाटत नाही. आपण…