यक्षप्रश्न
ज्ञान आणि दया
किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः । दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता । दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥
“ज्ञान कशाला म्हणतात?” “वस्तूचे खरे स्वरूप जाणण्याला.” “शम?” “शांत मनाला.” “श्रेष्ठ दया कोणती?” “सगळ्या प्राण्यांचे सुख चिंतणे.” “आणि सरळपणा?” “समबुद्धी.” व्याख्या पुढे चालूच राहतात. प्रत्येक व्याख्या एखाद्या मोठ्या शब्दाला त्याच्या मुळापर्यंत नेते. इथे ज्ञान म्हणजे माहितीचा साठा नव्हे. एखादी गोष्ट खरोखर काय आहे, ते पाहणे म्हणजे ज्ञान. नंदलाल त्याला खऱ्या तत्त्वाचे ज्ञान म्हणतात, सगळ्या ज्ञानांत श्रेष्ठ. शम म्हणजे विसावलेले मन. माणूस अगदी निश्चल बसलेला असला, तरी आत त्याचे विचार धावत असू शकतात. या उत्तरातली शांती मनाच्या आत असते. श्रेष्ठ दया म्हणजे आधीच संकटात सापडलेल्याविषयी वाटणारी कीव नव्हे. मित्र असो वा अनोळखी, प्रत्येक जीवाचे सुख चिंतणे, ही ती दया. सरळपणा म्हणजे प्रामाणिकपणा, आणि उत्तर त्याचे मूळ समबुद्धीत शोधते. ज्याला श्रीमंत पाहुण्याकडून गरीब पाहुण्यापेक्षा काहीच जास्त नको असते, त्याला दोघांपैकी कोणाचीही खुशामत करावी लागत नाही. तो दोघांशीही सरळ वागू शकतो. श्लोक ८९-९०.