यक्षप्रश्न
एकटा चालणारा
किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः । किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः । अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥
“एकटा कोण चालतो?” “सूर्य.” “जन्मल्यावर पुन्हा जन्मतो कोण?” “चंद्र.” “थंडीवर औषध काय?” “अग्नी.” “मोठे शेत कोणते?” “पृथ्वी.” आधीच्या गुंतागुंतीच्या श्लोकानंतर हा पुन्हा हलका आहे. प्रत्येक उत्तर डोळ्यांसमोर दिसणारी गोष्ट आहे. रात्रीच्या आकाशातून तारे थव्याने जातात. सूर्य मात्र दिवसाचे आकाश एकटा ओलांडतो; त्याच्या जातीचा कोणी सोबती त्याला नसतो. चंद्र पुन्हा पुन्हा जन्मतो. दर महिन्याला तो झिजत झिजत नाहीसा होतो, आणि मग नवी पातळ कोर दिसू लागते, जणू नव्यानेच जन्मली आहे. नंदलाल असेच सांगतात: तो घटतो आणि वाढतो. औषधाने जसा रोग बरा होतो, तशी अग्नीने थंडी जाते. चारांतले हे सगळ्यांत साधे उत्तर. पृथ्वी हे मोठे शेत. माणसे जे जे पीक पेरतात, ते तिच्यातच पेरतात, आणि उगवणारे सगळे तिच्यातूनच येते. याहून मोठे शेत नाही. आधीच्या मासा आणि अंडे यांच्या कोड्यांसारखेच इथेही प्रश्न खोल वाटतात, आणि उत्तरे सगळ्यांनी पाहिलेल्या गोष्टी निघतात. खुबी एवढीच: त्या ओळखता आल्या पाहिजेत. श्लोक ६७-६८.