यक्षप्रश्न
मी धर्म आहे
धर्मोऽहमिति भद्रं ते जिज्ञासुस्त्वामिहागतः । आनृशंस्येन तुष्टोऽस्मि वरं दास्यामि तेऽनघ ॥
यक्षाचा शब्द होताच चारही भाऊ उठून उभे राहिले, आणि क्षणात त्यांची भूक आणि तहान नाहीशी झाली. सरोवरात एका पायावर उभ्या असलेल्या त्या अजिंक्य यक्षाकडे युधिष्ठिरांनी पाहिले. ते म्हणाले, “आपण कोणते देव आहात? आपण यक्ष आहात, असे मला वाटत नाही. आपण वसूंपैकी एक, की रुद्रांपैकी? की मरुतांचे प्रमुख? की वज्र धारण करणारे स्वतः इंद्र?” वेदांनी स्तुती केलेले हे देवांचे गण, आणि त्यांचा राजा. युधिष्ठिर पुढे म्हणाले, “माझा प्रत्येक भाऊ एक लाख योद्ध्यांशी लढू शकतो. या सगळ्यांना पाडू शकेल, असा योद्धा मला कुठे दिसत नाही. आता ते जणू शांत झोपेतून जागे झाले आहेत. आपण आमचे मित्र आहात, की आमचे पिता?” उत्तर आले, “बाळा, मी तुझा पिता आहे. मी धर्म. तुला पाहावे, म्हणून मी इथे आलो.” धर्म म्हणजे खुद्द धर्माची देवता. त्यांच्यापासूनच कुंतीने आपला थोरला मुलगा युधिष्ठिर याला जन्म दिला होता. वर देण्याआधी धर्म जे म्हणाले, ते वरच्या श्लोकात आहे: “मी धर्म आहे. तुझे कल्याण असो. तुझी परीक्षा घ्यायला मी इथे आलो. तुझ्या आनृशंस्याने, क्रूरता नसण्याने, मी संतुष्ट झालो आहे. हे निष्पापा, मी तुला वर देईन.” आकाशातला आवाज, करकोचा आणि बांधावरचा यक्ष, हे तिघे एकच होते, आणि ते म्हणजे धर्म.
धर्माचे शरीर
धर्मोऽहमिति भद्रं ते जिज्ञासुस्त्वामिहागतः । आनृशंस्येन तुष्टोऽस्मि वरं दास्यामि तेऽनघ ॥
वर देण्याआधी धर्म आपल्या मुलाला आपले स्वरूप सांगू लागले. “कीर्ती, सत्य, संयम, शुचिता, सरळपणा, लज्जा, स्थैर्य, दान, तप आणि ब्रह्मचर्य: यांनी माझे शरीर बनले आहे. अहिंसा, समता, शांती, तप, शुचिता आणि मत्सर नसणे: ही माझ्यापर्यंत पोहोचण्याची दारे, हे जाण. तू मला सदा प्रिय आहेस.” धर्म म्हणाले, “सुदैवाने तू त्या पाचांत रमला आहेस. सुदैवाने तू ते सहा जिंकले आहेस: दोन आरंभीचे, दोन मधले, आणि शेवटचे दोन, जे परलोकाकडे नेतात.” धर्म त्या पाचांची आणि सहांची नावे सांगत नाहीत; श्लोकावरची संस्कृतातली एक छोटी टीप ती सांगते. आत्मदर्शनाची इच्छा असलेल्यासाठी वैदिक श्रुतीने सांगितलेल्या पाच साधना म्हणजे ते पाच: मनाची शांती, संयम, जगापासून निवृत्ती, सहनशीलता आणि एकाग्र मन. सहा म्हणजे श्लोकातल्या तीन जोड्या; देह धारण करणाऱ्या प्रत्येक जीवाला त्या गाठतात. पहिली जोडी, भूक आणि तहान, जन्माबरोबर येते. मधली जोडी, शोक आणि मोह, मधल्या वयात येते. शेवटची जोडी, म्हातारपण आणि मृत्यू, अखेरीस येते, आणि माणसाला परलोकाकडे घेऊन जाते. यांतले बरेच शब्द सरोवराकाठच्या उत्तरांत आधी आले होते: सत्य, संयम, तप, दान, मत्सर नसणे, आणि युधिष्ठिरांनी व्याख्या केलेले स्थैर्य आणि सरळपणा. या गुणांविषयी प्रश्न विचारणारे स्वतः धर्मच होते; हे शब्द त्यांचेच वर्णन करतात.
तीन वर
धर्मोऽहमिति भद्रं ते जिज्ञासुस्त्वामिहागतः । आनृशंस्येन तुष्टोऽस्मि वरं दास्यामि तेऽनघ ॥
युधिष्ठिरांच्या मनात पहिला विचार वनातल्या ब्राह्मणाचा आला. “एका हरणाने त्याच्या अरणी नेल्या. त्याचे अग्निहोत्र बंद पडू नये.” धर्म म्हणाले, “त्या मीच नेल्या होत्या, हरणाच्या रूपाने, तुझी परीक्षा घ्यायला.” आणि धर्मांनी तो वर दिला. दुसरा वर युधिष्ठिरांनी पुढच्या वर्षासाठी मागितला. “वनातली बारा वर्षे संपली, आणि तेरावे आले आहे. आम्ही कुठेही राहिलो, तरी आम्हाला कोणी ओळखू नये.” धर्मांनी तोही वर दिला. ते म्हणाले, तुम्ही आपल्या मूळ रूपात फिरलात, तरी तुम्हाला कोणी ओळखणार नाही. विराटाच्या नगरीत, प्रत्येकाने मनात योजलेल्या रूपात, तुम्ही ते वर्ष गुप्तपणे काढाल. मग धर्म आपल्या मुलाला तिसरा वर घ्यायचा आग्रह करू लागले. युधिष्ठिरांनी मागितले: “मी लोभ, मोह आणि क्रोध यांना सदा जिंकावे, आणि माझे मन सदा दान, तप आणि सत्य यांत रमावे.” धर्म म्हणाले, “हे गुण तुझ्यात स्वभावतःच आहेत, आणि तू मागितलेस तसेच होईल.” एवढे बोलून धर्म अंतर्धान पावले. विसावलेले भाऊ आश्रमात परतले, आणि त्यांनी ब्राह्मणाला त्याच्या अरणी दिल्या. लवकरच तेरावे वर्ष सुरू झाले, आणि त्यांनी ते मत्स्य देशाचा राजा विराट याच्या सेवेत काढले. द्यूतात निपुण असे युधिष्ठिर राजाचे ब्राह्मण सोबती झाले, आणि भीम आचारी. अर्जुन नृत्य शिकवू लागला, नकुल घोडे सांभाळू लागला, आणि सहदेव गुरे. द्रौपदी राणीची सेवा करू लागली. वर्ष पूर्ण होईपर्यंत त्यांना कोणीही ओळखले नाही.