यक्षप्रश्न
उघड्या डोळ्यांची झोप
किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति । कस्यस्विद्धृदयं नास्ति किंस्विद्वेगेन वर्धते ॥ मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥
“झोपेतही डोळे मिटत नाही, असे काय?” “मासा.” “जन्मूनही हालत नाही, असे काय?” “अंडे.” “ज्याला हृदय नाही, असे काय?” “दगड.” “आपल्याच वेगाने वाढते, असे काय?” “नदी.” ही जुन्या धाटणीची कोडी आहेत; त्यांची उत्तरे कोणीही बोट दाखवून सांगू शकेल. माशाला पापण्या नसतात, म्हणून तो उघड्या डोळ्यांनी झोपतो. अंडे जन्मलेलेच असते. पक्षी दोनदा जन्मतो, असे मानले जाई: एकदा अंड्याच्या रूपात, आणि एकदा अंड्यातून. उबून फुटेपर्यंत अंडे हालचाल करत नाही. दगडाला हृदय नसते, ना शरीरातले ना मनातले; कठोर माणसाला मराठीतही आपण दगडाच्या काळजाचा म्हणतो. नदी आपल्याच जोराने वाढते. वाहता वाहता ती पाणी गोळा करते, आणि पावसाळ्यात फुगून वेगाने धावते. अशी कोडी चपळ बुद्धीची परीक्षा घेतात. प्रत्येक प्रश्न आधी अशक्य वाटतो. उत्तर मिळताच तो उलगडतो, आणि मग अगदी सोपा वाटतो. कोड्यांच्या स्पर्धा भारतात फार जुन्या आहेत. मोठमोठ्या वैदिक यज्ञांत पुरोहित विधीचाच भाग म्हणून एकमेकांना कोडी घालत. इथे हलक्या प्रश्नाचीही किंमत गंभीर प्रश्नाइतकीच आहे. युधिष्ठिरांना सगळ्यांची उत्तरे द्यायची आहेत. नाहीतर पाण्याकाठी पडणारे पाचवे तेच. श्लोक ६१-६२.