यक्षप्रश्न
यज्ञाचे गान
किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः । का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः । ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥
“यज्ञाचे एक साम, म्हणजे गान, कोणते?” “श्वास.” “एक यजुः, म्हणजे म्हटला जाणारा मंत्र, कोणता?” “मन.” “यज्ञाला एकटी कोण स्वीकारते?” “ऋचा, म्हणजे वेदातला श्लोक.” “आणि यज्ञ कशाच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही?” “ऋचेच्या.” वैदिक यज्ञ तीन प्रकारच्या पवित्र शब्दांवर चालत असे. ऋचा म्हणजे ऋग्वेदातला मोठ्याने म्हटला जाणारा श्लोक. साम म्हणजे तोच श्लोक चालीवर गायलेला. यजुः म्हणजे यज्ञातल्या प्रत्येक कृतीबरोबर हलक्या आवाजात म्हटला जाणारा गद्य मंत्र. पहिली दोन उत्तरे शब्दांच्या पलीकडे, त्यांना वाहून नेणाऱ्या गोष्टीकडे पाहतात. गान म्हणजे श्वासालाच दिलेला सुराचा आकार; श्वास नसेल, तर गान नाही. प्रत्येक मंत्र एका कृतीबरोबर जातो, आणि प्रत्येक कृतीकडे लक्ष द्यायचे काम मनाचे. मन दुसरीकडे ठेवून घोकंपट्टीने म्हणणाऱ्या पुरोहिताकडे नुसते आवाज उरतात, विधी उरत नाही. सगळ्यांत जास्त भार ऋचेवर. विधी तिच्या श्लोकांवर उभा असतो, आणि बहुतेक साम म्हणजे चाल लावलेल्या ऋचाच; यज्ञ त्यांच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही. म्हणजे हे कोडे पुरोहिताच्या भाषेत विचारते: विधी खरा कशाने होतो? उत्तर: श्वास, लक्ष आणि पवित्र शब्द, तिन्ही एकत्र. श्लोक ५३-५४.