यक्षप्रश्न
तप म्हणजे काय
तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः । क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः । क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥
“तप कशाला म्हणतात?” “आपला धर्म पाळण्याला.” “संयम कशाला?” “मनाला आवर घालण्याला.” “श्रेष्ठ क्षमा कोणती?” “द्वंद्वे सहन करणे.” “लज्जा?” “न करण्याजोग्या कर्मापासून मागे फिरणे.” इथून व्याख्यांची एक मालिका सुरू होते. यक्ष कोडी घालायचे थांबवतो, आणि नैतिक जीवनातल्या मोठ्या शब्दांचा अर्थ विचारतो. तप म्हणजे सहसा तपस्व्यांचे उपवास आणि जागरणे. युधिष्ठिरांच्या उत्तरात यांतले काहीच नाही. तप म्हणजे आपला धर्म पाळणे: आयुष्यात आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य, रोजच्या रोज, अवघड असतानाही. संयम म्हणजे केवळ इंद्रियांवर नव्हे, तर त्यांना चालवणाऱ्या मनावरच आवर. श्रेष्ठ क्षमा म्हणजे द्वंद्वे सहन करणे: ऊन आणि थंडी, लाभ आणि हानी, स्तुती आणि निंदा. जे येईल ते न डगमगता सोसण्याची ही सहनशक्ती. लज्जा म्हणजे कोणी पाहण्याआधीच माणसाला वाईट कृत्यापासून परतवणारा अंकुश. वनवास हे असेच तप होते. वनात द्रौपदीने युधिष्ठिरांना दोष दिला, की ते प्रत्येक अन्याय मुकाट सहन करतात. त्यावर त्यांनी क्षमेची दीर्घ स्तुती करून तिला उत्तर दिले. भीमाने अटी मोडून लढायचा आग्रह धरला. युधिष्ठिरांनी आपला शब्द पाळला. श्लोक ८७-८८.