यक्षप्रश्न
शोक म्हणजे अज्ञान
को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः । किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता । धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥
“मोह कशाला म्हणतात?” “धर्माविषयीच्या गोंधळाला.” “गर्व?” “स्वतःला मोठे समजण्याला.” “आळस?” “आपला धर्म न करण्याला.” “आणि शोक?” “अज्ञानाला.” या उत्तरातला मोह म्हणजे कोणाच्या युक्तीने फसणे नव्हे. काय योग्य, याविषयी भरकटणे, धर्म कोणत्या दिशेला नेतो ते न कळणे, हा मोह. गर्व म्हणजे स्वतःला सगळ्यांच्या वर मानणे. नंदलाल म्हणतात तसे, स्वतःला सगळ्यांत श्रेष्ठ समजणे. आळस म्हणजे अंथरुणात लोळत पडणे नव्हे. माणूस पहाटेपासून रात्रीपर्यंत कामात गढलेला असूनही आळशी असू शकतो: आपल्या वाट्याचे कर्तव्य तो करत नसेल, तर. चौघांत शोकाचे उत्तर सगळ्यांत कठीण. शोकाला अज्ञान म्हटले आहे: गोष्टी जशा आहेत तशा न दिसल्याने तो येतो. याच महाकाव्यातली भगवद्गीता, म्हणजे कृष्णाने अर्जुनाला केलेला उपदेश, याच विचाराने सुरू होते. पुढे होणाऱ्या युद्धाच्या रणभूमीवर आपल्याच आप्तांना मारावे लागणार, या विचाराने अर्जुन शोकाने खचून बसेल. कृष्णाचा उपदेश या शब्दांनी सुरू होतो: ज्ञानी माणसे जिवंतांसाठी शोक करत नाहीत, आणि मेलेल्यांसाठीही नाही. याच काठावर युधिष्ठिर आपल्या चार भावांसाठी रडले होते. आता तेच भाऊ शेजारी पडलेले असताना ते शोकाला अज्ञान म्हणतात. श्लोक ९३-९४.