यक्षप्रश्न
अक्षय नरकाची वाट
अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ । एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु । देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥
“कधीही न संपणारा नरक कोणाला मिळतो?” यक्ष म्हणतो, “लवकर सांग.” युधिष्ठिर उत्तर देतात: तिघांना. जो स्वतः एखाद्या गरीब ब्राह्मणाला मागायला बोलावतो, आणि मग त्याला सांगतो, “काही नाही.” जो वेद, धर्मशास्त्रे, द्विज, देव आणि पितरांसाठीचे विधी खोटे म्हणतो. आणि ज्याच्याकडे धन असूनही जो लोभामुळे ते देतही नाही, स्वतः भोगतही नाही, आणि मग म्हणतो, “काही नाही.” सत्कर्माचे फळ कालांतराने संपते. या उत्तरातला नरक तसा संपत नाही. पहिल्या आणि शेवटच्या माणसाचा दोष एकच: देण्याचा शब्द मोडणे. दान घ्यायला बोलावलेल्या गरीब माणसाला रिकाम्या हाती परत पाठवले, की त्याची मानहानी होते. कंजूष माणूस अशा धनावर बसून राहतो, ज्याचा कोणालाच उपयोग नाही, स्वतः त्यालाही नाही; आणि वर खोटे बोलतो. दुसऱ्या माणसाचाही उल्लेख तितक्याच स्पष्टपणे आहे, आणि त्याची गतीही तीच. तो ज्यांची हेटाळणी करतो, ते द्विज म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य, हे तीन वरचे वर्ण. त्यांच्या मुलांना जानवे मिळून वेदाध्ययन सुरू होई, तेव्हा त्यांचा दुसरा जन्म झाला, असे मानत. महाकाव्याच्या परंपरेत वेद हे सगळ्या धर्माचे मूळ होते. त्यांना खोटे म्हणणे म्हणजे प्रत्येक विधीचा आणि कर्तव्याचा पायाच कापून टाकणे. पितरांसाठीची अर्पणेही त्यात आली; मेलेले पितर त्यांवरच अवलंबून असतात, असे मानत. आधीच्या उत्तरात मूर्ख म्हटलेला नास्तिक हाच. इथे त्याची किंमत आणखी मोठी सांगितली आहे. श्लोक १०३-१०६.