यक्षप्रश्न
ब्राह्मण कशाने होतो
राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा । ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः । अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥
“माणूस ब्राह्मण कशाने होतो: कुळाने, आचाराने, वेदपठणाने, की विद्येने?” “आचाराने, आणि केवळ आचाराने. कुळाने नाही, पठणाने नाही, विद्येनेही नाही.” यक्षाला निश्चित उत्तर हवे आहे, आणि तो चार पर्याय पुढे ठेवतो. आधी पाहिले तसे, ब्राह्मण म्हणजे पुरोहित आणि शिक्षक. ब्राह्मणाकडे असतात असे मानलेल्या या चार गोष्टी: त्याचे कुळ, त्याची जीवनरीत, त्याचे रोजचे वेदपठण, आणि गुरूंकडून मिळवलेली विद्या. वेद हे सगळ्यांत प्राचीन धर्मग्रंथ; ते पाठ करून पिढ्यान् पिढ्या तोंडी पुढे चालवले जात. युधिष्ठिर यांतल्या तिघांना लगेच बाजूला सारतात. कुळ हे कारण नाही, पठण नाही, विद्याही नाही. कारण आहे आचार, “यात संशय नाही.” टीकेनुसार आचार म्हणजे आपल्या धर्माप्रमाणे जगणे. मग ते नियम सांगतात. “आचार काळजीपूर्वक जपावा, आणि ब्राह्मणाने तर विशेषच. ज्याचा आचार ढळला नाही, त्याचे काहीच गेले नाही. ज्याचा आचार गेला, तो खरोखरच नष्ट झाला.” विदुरनीतीत या श्लोकाचे जवळजवळ जुळे रूप आहे. विदुरनीती म्हणजे महाकाव्यातच अन्यत्र विदुरांनी अंध राजाला दिलेला उपदेश. तिथे आचार संपत्तीच्या तुलनेत मांडला आहे: आचार काळजीपूर्वक जपावा, कारण पैसा येतो आणि जातो. पैसा गमावलेला माणूस तो पुन्हा कमवू शकतो. आचार गमावलेल्याने स्वतःलाच गमावलेले असते. त्या समाजात माणसाचा वर्ण जन्मानेच ठरे. युधिष्ठिर स्वतः क्षत्रिय राजपुत्र आहेत. ते सांगतात, ब्राह्मण हे नाव जपावे लागते, आणि वाईट आचाराने ते गमावता येते. पुढचे श्लोक हा मुद्दा आणखी ठामपणे मांडतात. श्लोक १०७-१०९.
शूद्राहूनही हीन
पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः । सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते । योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥
ब्राह्मण कशाने होतो? आचाराने, जन्माने किंवा विद्येने नव्हे, असे युधिष्ठिरांनी सांगितले आहे. आता आचाराविना विद्येची किंमत काय, ते सांगतात. “जे शिकतात, जे शिकवतात, आणि शास्त्रांवर विचार करणारे इतर सगळे, ते सगळे दुर्गुणी आणि मूर्ख. जो शिकलेले आचरणात आणतो, तोच पंडित.” मग सगळ्यांत कठोर ओळ. “चारही वेद जाणणारा माणूसही दुराचारी असेल, तर तो शूद्राहूनही हीन. जो रोज पवित्र अग्नीची उपासना करतो, आणि ज्याने स्वतःला जिंकले आहे, तोच ब्राह्मण.” पहिला श्लोक विद्येची कल्पनाच उलटी करतो. वाचन, अध्यापन आणि शास्त्रचिंतन यांनी माणूस शहाणा होत नाही. नंदलाल याचे कारण देतात: ते शिकलेले आचरणात आणत नाहीत. असा माणूस वाईट जगत असेल, तर तो पढतमूर्ख. शहाणा तो, जो आचरणात आणतो. दुसरा श्लोक आपला मुद्दा मांडायला समाजाची जुनी रचना वापरतो. ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांच्या खाली वैश्य येत, म्हणजे शेतकरी आणि व्यापारी. आणि सगळ्यांत शेवटी शूद्र, म्हणजे इतर तिघांची सेवा करणारे. शूद्राचे स्थान सगळ्यांत खाली होते. चारही वेद, म्हणजे सगळी पवित्र विद्या, जाणणारा माणूसही वाईट आचाराने त्याच्याही खाली जातो. युधिष्ठिर त्यांच्या जगात होती तशीच ही उतरंड घेतात, आणि वाईट जगणाऱ्या विद्वान ब्राह्मणावरच ती उलटवतात. पवित्र अग्नी म्हणजे अग्निहोत्र, अग्नीत रोज दिली जाणारी आहुती. हरणाने अरणी नेल्या, तेव्हा वनातला ब्राह्मण हाच विधी चुकेल म्हणून घाबरला होता. इंद्रिये ताब्यात ठेवून रोज तो विधी करणे, हाच ब्राह्मणाला ब्राह्मण करणारा आचार. श्लोक ११०-१११.