यक्षप्रश्न
एका भावाची निवड
व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः । तस्मात्त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु ॥ श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोत्थितः । व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु ॥ प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम् । त्वं कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि ॥ यस्य नागसहस्रेण दशसङ्ख्येन वै बलम् । तुल्यं तं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि ॥ तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव । अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि ॥ यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपासते । अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि ॥
यक्ष संतुष्ट झाला आहे. तो म्हणतो, “पुरुष कोण, आणि सर्व धन कोणाकडे, हे तू सांगितलेस. म्हणून तुझ्या भावांपैकी एक, तुला हवा तो, जिवंत होवो.” युधिष्ठिर काठावरच्या देहांकडे पाहतात. “हा सावळा, लालसर डोळ्यांचा, मोठ्या साल वृक्षासारखा उंच, रुंद छातीचा, लांब बाहूंचा: यक्षा, हा नकुल जिवंत होवो.” नकुल हा चौथा भाऊ; पाणी आणायला सगळ्यांत आधी गेला, तो हाच. तो आणि त्याचा जुळा भाऊ सहदेव कुंतीचे मुलगे नाहीत. त्यांचे वडील पांडू यांना दोन पत्नी होत्या, आणि जुळे दुसरीच्या, माद्रीच्या पोटी जन्मले. म्हणून नकुल युधिष्ठिरांचा सावत्र भाऊ. यक्ष त्यांना आणखी खोदून विचारतो. “भीम तुला प्रिय आहे, आणि अर्जुनावर तुम्ही सगळे अवलंबून आहात. मग सावत्र भाऊ जिवंत व्हावा, असे तुला का वाटते? दहा हजार हत्तींचे बळ असलेल्या भीमाला तू डावलतोस. भीम तुला प्रिय आहे, असे लोक म्हणतात. नकुलाच्या कोणत्या गुणासाठी तू त्याला निवडतोस? ज्याच्या बाहुबलावर सगळे पांडव अवलंबून आहेत, त्या अर्जुनाला सोडून तुला नकुल जिवंत हवा आहे?” प्रश्न रास्त आहे. तेरावे वर्ष जवळ आले आहे, आणि त्यानंतर, वाचकांना ठाऊक आहे तसे, युद्ध. ते युद्ध जिंकून देणारे भाऊ म्हणजे भीम आणि अर्जुन. पुढच्या युद्धाचा विचार करणारा राजा त्यांच्यापैकीच एकाला निवडेल. श्लोक १२२-१२७.
रक्षण करणारा धर्म
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद्धर्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥ आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम् । आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः । स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
युधिष्ठिर उत्तर देतात. “धर्माचा नाश केला, तर तो नाश करतो; धर्माचे रक्षण केले, तर तो रक्षण करतो. म्हणून मी धर्म सोडत नाही. धर्माचा नाश झाला, तर तो आमचाच नाश करील.” “क्रूरता नसणे हाच श्रेष्ठ धर्म; परम लाभाहूनही तो श्रेष्ठ, असे मी मानतो. मला तसेच वागायचे आहे. यक्षा, नकुल जिवंत होवो.” “मी नेहमी धर्म पाळणारा राजा आहे, असे लोक मला ओळखतात. मी आपल्या धर्मापासून ढळणार नाही. नकुल जिवंत होवो.” श्लोकाचा पूर्वार्ध एक प्रसिद्ध वचन आहे; मनुस्मृती या जुन्या धर्मग्रंथातही ती येते. धर्म हा केवळ माणसाने पाळायचा नसतो; तोही माणसाला सांभाळतो. जो त्याला मोडतो, त्याला तो मोडतो. जो त्याचे रक्षण करतो, त्याचे तो रक्षण करतो. उत्तरार्ध ही युधिष्ठिरांची स्वतःची भीती आहे: सोडून दिलेला धर्म उलटून त्यांचा आणि त्यांच्या माणसांचा नाश करेल. क्रूरता नसणे हा श्रेष्ठ धर्म, असे याआधी प्रश्नांत आले होते. आता एका जिवाचे भवितव्य त्यावर ठरते. श्लोकावरची संस्कृतातली एक छोटी टीप इथे त्याचा अर्थ विषमता नसणे, कोणालाही झुकते माप न देणे, असा सांगते. नंदलालही तसाच अर्थ घेतात: समता आणि दया एकत्र. युधिष्ठिरांसाठी त्याचा अर्थ असेल, दोन्ही मातांना सारखे वागवणे. या सरोवरापाशी ही निवड युधिष्ठिरांच्या स्वतःच्या हिताच्या विरुद्ध जाते. भीम किंवा अर्जुन त्यांना राज्य परत जिंकून देऊ शकले असते. आपला लाभ तोलणाऱ्याने त्यांच्यापैकी एकाला निवडले असते. युधिष्ठिर लाभ बाजूला ठेवतात, आणि ज्याच्या जगण्याचा त्यांना सगळ्यांत कमी उपयोग, त्या भावाचे नाव घेतात. त्यांचे चांगले नावही यात गुंतलेले आहे. लोक त्यांना धर्मराज म्हणून ओळखतात. यक्षाखेरीज कोणीही पाहत नसताना इथेही युधिष्ठिर ते नाव जपतात. श्लोक १२८-१३०.
जशी कुंती, तशी माद्री
कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भार्ये तु पितुर्मम । उभे सपुत्रे स्यातां वै इति मे धीयते मतिः ॥ यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः । मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यस्य तेऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम् । तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥
मग युधिष्ठिर आपले कारण सांगतात. “माझ्या वडिलांना दोन पत्नी होत्या, कुंती आणि माद्री. दोघींचाही एकेक मुलगा जिवंत असावा. असा माझा निश्चय आहे.” “जशी कुंती, तशीच माद्री. त्या दोघींत मी भेद करत नाही. दोन्ही मातांसाठी मला सारखेच हवे आहे. यक्षा, नकुल जिवंत होवो.” कुंतीच्या पोटी युधिष्ठिर, भीम आणि अर्जुन जन्मले; माद्रीच्या पोटी जुळे. कितीतरी वर्षांपूर्वी पांडू वनात मरण पावले, तेव्हा माद्री त्यांच्याबरोबर चितेवर गेली, आणि कुंतीने पाचही मुलांना आपलीच मुले म्हणून वाढवले. भीम किंवा अर्जुन जिवंत झाला, तर कुंतीचे दोन मुलगे जिवंत राहतील, आणि माद्रीचा एकही नाही. तिचा वंश या सरोवरापाशीच संपेल. म्हणून दोन्ही मातांचे पारडे समान राहावे, यासाठी युधिष्ठिर माद्रीचा मुलगा निवडतात. क्रूरता नसण्यातली समता ही अशी: जी आई इथे विनवणी करायला हजर नाही, तिच्याविषयीही कठोरपणा नाही. यक्षाने आता पुरे ऐकले आहे. “धन आणि सुख यांच्याहून तू क्रूरता नसणे श्रेष्ठ मानतोस, म्हणून तुझे सगळे भाऊ जिवंत होवोत.” धन आणि सुख, धर्माच्या विरुद्ध ओढणारी ही दोन ध्येये, इथे दोन्ही धर्मापुढे झुकली. आणि बक्षीस एक भाऊ नव्हे, चारही भाऊ. श्लोक १३१-१३३.