यक्षप्रश्न
विष आणि श्राद्धाची वेळ
का दिक्किमुदकं प्रोक्तं किमन्नं किं च वै विषम् । श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं प्रार्थना विषम् । श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥
“दिशा कोणती?” “सज्जन.” “पाणी कशाला म्हणतात?” “आकाशाला.” “अन्न?” “गाय.” “विष?” “याचना.” “आणि श्राद्धाची वेळ?” “ब्राह्मण.” मग युधिष्ठिर पुढे म्हणतात, “की आपल्याला कसे वाटते, यक्षा?” आतापर्यंतचा हा सगळ्यांत कोड्यासारखा श्लोक. नंदलाल यांची टीका प्रत्येक उत्तराचा अर्थ उलगडते. सज्जन हीच दिशा: कुठे जावे, ते तेच दाखवतात. आकाश हेच पाणी, कारण सगळे पाणी पावसाच्या रूपात तिथूनच पडते. गाय हेच अन्न: तिचे दूध, दही आणि तूप घर जगवतात. याचना हेच विष: मागावे लागले, की माणसाचा स्वाभिमान मरतो. महाभारतात याचे उदाहरण आहे. पुढे पांडवांचे शस्त्रगुरू झालेले द्रोण एकेकाळी फार गरीब होते. ते आपला बालमित्र द्रुपद याच्याकडे गेले; द्रुपद आता राजा झाला होता. द्रोणांनी जुन्या मैत्रीचा हक्क सांगितला. द्रुपदाने तुच्छतेने त्यांना परत पाठवले, आणि द्रोण ते कधीच विसरले नाहीत. आधी सांगितल्याप्रमाणे, श्राद्धात पितरांच्या नावाने ब्राह्मणांना भोजन घालतात. म्हणून शेवटचे उत्तर वाटते तितके विचित्र नाही: योग्य ब्राह्मण मिळेल, तीच श्राद्धाची वेळ. यक्षाने आपला प्रश्न जुन्याच अटीने संपवला होता: उत्तर दे, मग पाणी पी, आणि घेऊनही जा. युधिष्ठिरांचे शेवटचे शब्द कोडे परत यक्षाकडेच सोपवतात. यक्षालाही तसाच अर्थ लागतो का, हे त्यांना पाहायचे आहे. श्लोक ८५-८६.