यक्षप्रश्न
हरणाने नेल्या अरणी
॥ यक्षप्रश्नः ॥
पाच पांडव भावांची वनातली बारा वर्षे संपत आली होती. त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन याने थोरल्या युधिष्ठिरांकडून द्यूतात त्यांचे राज्य जिंकून घेतले होते. हरल्याची किंमत ठरली होती: बारा वर्षे वनवास, आणि तेरावे वर्ष अज्ञातवासात. आता हे भाऊ आणि त्यांची पत्नी द्रौपदी पुन्हा द्वैतवनात आले होते. कंदमुळे आणि फळे खाऊन ते काटकसरीने राहत होते. एके दिवशी वनात राहणारा एक ब्राह्मण घाबराघुबरा होऊन त्यांच्याकडे आला. त्याने आपल्या अरणी एका झाडाला टेकवून ठेवल्या होत्या. अरणी म्हणजे पवित्र अग्नी पेटवण्यासाठी एकमेकांवर घासायची दोन लाकडे. एक हरीण त्या झाडाला अंग घासत होते. अरणी त्याच्या शिंगांत अडकल्या, आणि ते उड्या मारत पळून गेले. अरणी नसल्या, तर त्याचे अग्निहोत्र बंद पडणार होते. अग्निहोत्र म्हणजे रोज अग्नीत दिली जाणारी आहुती. तो विनवू लागला, “त्या हरणाचा माग काढा, आणि माझ्या अरणी परत आणा.” भावांनी धनुष्ये घेतली, आणि ते हरणामागे धावले. अगदी जवळून त्यांनी त्याच्यावर बाण सोडले, पण एकही बाण त्याला लागला नाही. आणि मग ते हरीण दिसेनासे झाले. थकलेले, भुकेले, तहानलेले भाऊ एका वडाच्या थंड सावलीत बसले. चौथा भाऊ नकुल कडवटपणे म्हणाला, “आपल्या घराण्यात धर्म कधी ढळला नाही. मागणाऱ्याला आपण कधी नाही म्हटले नाही. मग हे संकट आपल्यावरच का आले?” युधिष्ठिर म्हणाले, “संकटांना अंत नसतो. आणि त्यांचे कारणही आपल्याला सापडत नाही.”
पाण्याकाठी चार भाऊ
॥ यक्षप्रश्नः ॥
युधिष्ठिरांनी नकुलाला झाडावर चढून पाणी शोधायला सांगितले. पाण्याकाठी उगवणारी झाडे त्याला दिसली, आणि करकोच्यांचे आवाज ऐकू आले. युधिष्ठिर म्हणाले, “जा, या भात्यांतून पाणी घेऊन ये.” नकुल एका निर्मळ सरोवरापाशी पोहोचला. भोवताली करकोचे होते. तो पाणी प्यायला वाकला, तेवढ्यात रिकाम्या आकाशातून आवाज आला. “बाळा, घाई करू नकोस. हे सरोवर आधीपासून माझे आहे. आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे. मग पाणी पी, आणि घेऊनही जा.” नकुलाला फार तहान लागली होती. त्याने ऐकले नाही. तो पाणी प्यायला, आणि मरून पडला. नकुलाला शोधायला युधिष्ठिरांनी त्याचा जुळा भाऊ सहदेव याला पाठवले. सहदेवाने भावाला जमिनीवर पडलेले पाहिले. त्यालाही तोच आवाज ऐकू आला. तोही पाणी प्यायला, आणि पडला. मग महान धनुर्धर अर्जुन आला. आवाजाच्या दिशेने त्याने चहूकडे बाण सोडले. आवाज त्याला म्हणाला, “उत्तरे न देता पाणी प्यायलास, तर मरशील.” तो प्यायला, आणि पडला. मग सगळ्यांत बलवान भीम आला. हे कोणा तरी अमानुष शक्तीचे काम आहे, असे त्याला वाटले. तिच्याशी लढायची त्याची तयारी होती. पण आधी त्याला पाणी प्यायचे होते. तो प्यायला, आणि पडला. युधिष्ठिर वाट पाहत राहिले. कोणीच परत आले नाही. शेवटी ते स्वतः निघाले. माणसाचा आवाजही ऐकू येत नव्हता, अशा रानातून ते एका सरोवरापाशी आले. ते सरोवर इतके सुंदर होते, की जणू एखाद्या देवानेच घडवले असावे. तिथे त्यांचे चारही भाऊ पडले होते. अंगावर एकही जखम नव्हती. त्यांची धनुष्ये शेजारी जमिनीवर पडली होती.
विचारा, मी उत्तर देईन
॥ यक्षप्रश्नः ॥
भावांजवळ बसून युधिष्ठिर रडले. युद्धात दुर्योधनाच्या मांड्या फोडण्याची शपथ भीमाने घेतली होती. ती आता व्यर्थ ठरली होती. मग त्यांनी मन घट्ट करून विचार केला. भावांच्या अंगावर जखम नव्हती. जवळपास कोणाच्या पावलांच्या खुणा नव्हत्या. पाण्यात विष होते का? पण भावांच्या निष्प्राण चेहऱ्यांचा रंग बदललेला नव्हता. युधिष्ठिर सरोवरात उतरले, आणि तो आवाज पुन्हा आला. “मी शेवाळ आणि मासे खाऊन जगणारा करकोचा आहे. तुझ्या भावांना यमलोकात मीच पाठवले. माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दिली नाहीस, तर पाचवा तू असशील.” युधिष्ठिर म्हणाले, “हे कोणा पक्ष्याचे काम नाही. आपण कोणते देव आहात?” उत्तर आले, “मी यक्ष आहे, पाणपक्षी नव्हे.” यक्ष म्हणजे सरोवरांत आणि वनांत वास करणारा एक अतिमानवी जीव. मग युधिष्ठिरांना तो दिसला: प्रचंड देह, विचित्र डोळे, ताडाएवढा उंच, अग्नीसारखा तेजस्वी. तो सरोवराच्या बांधावर उभा होता, आणि त्याचा आवाज मेघगर्जनेसारखा होता. तो म्हणाला, “तुझ्या भावांनी बळजबरीने पाणी घ्यायचा प्रयत्न केला. ज्याला जगायचे आहे, त्याने हे पाणी पिऊ नये. आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे.” युधिष्ठिरांनी पाणी प्यायले नाही. ते म्हणाले, “आपल्या मालकीचे जे आहे, त्याचा मला लोभ नाही. सज्जन कधी स्वतःची स्तुती करत नाहीत. माझ्या बुद्धीला जमेल तसे मी उत्तर देईन. विचारा.”
हे प्रश्न आणि हे पुस्तक
॥ यक्षप्रश्नः ॥
अरणी चोरीला गेल्यापासून शेवटपर्यंतची पूर्ण गोष्ट याच संकेतस्थळावर महाभारतातील कथा या पुस्तकात, “यक्षप्रश्न” या गोष्टीत सांगितली आहे. या पुस्तकात खुद्द ते प्रश्न आहेत. इथे प्रत्येक प्रश्न आहे: पूर्ण, संस्कृतासह, मूळ ग्रंथातल्या क्रमाने. एकूण ३४ प्रश्नश्लोक आणि १२४ प्रश्न. प्रत्येक पोस्टमध्ये एक प्रश्नश्लोक आणि त्याचे उत्तर आहे. शेवटच्या उत्तरानंतर यक्षाचा प्रस्ताव आणि युधिष्ठिरांची निवड येते, आणि मग गोष्टीचा शेवट. काही उत्तरे आजच्या कानांना कठोर वाटतील. ती जशी आहेत तशीच दिली आहेत, आणि ज्या जगातून ती आली, त्याविषयी थोडे सांगितले आहे. हा प्रसंग महाभारताचा आहे. महाभारत हे महाकाव्य; त्याचे कर्ते व्यास ऋषी मानले जातात. हा प्रसंग महाकाव्याच्या तिसऱ्या पर्वात, आरण्यकपर्वात किंवा वनपर्वात येतो. संस्कृत पाठ मुंबईच्या वेंकटेश्वर प्रेसने छापलेला आहे. त्याचे हिंदी टीकाकार पंडित नंदलाल प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ सांगतात. उत्तर अवघड असेल, तिथे त्यांचा अर्थ दिला आहे. श्लोकांचे क्रमांक या छापील प्रतीचे आहेत. तिच्यात हा भाग तिसरा अध्याय आहे. संस्कृत विकिस्रोतावर तो आरण्यकपर्वाचा ३१४ वा अध्याय आहे. किसारी मोहन गांगुली यांच्या १८८३-९६ च्या इंग्रजी भाषांतरात तो विभाग ३११ आहे, आणि पुण्याच्या चिकित्सक आवृत्तीत ३.२९७.