यक्षप्रश्न
धर्माचा झेंडा
कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः । किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः । दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥
“अहंकार कशाला म्हणतात?” “मोठ्या अज्ञानाला.” “दंभ?” “धर्माचा झेंडा उंच फडकवण्याला.” “दैव कशाला म्हणतात?” “दानाच्या फळाला.” “आणि चहाडी?” “दुसऱ्यांना बदनाम करण्याला.” अहंकार म्हणजे “मी”ची भावना: हे मी केले, मी असा आहे, हे माझे. उत्तर त्याला मोठे अज्ञान म्हणते, कारण स्वतःतच गुंग असलेला माणूस आपल्या छोट्याशा भूमिकेलाच सगळे काही समजतो. दंभ म्हणजे काठीवर उंच धरलेला धर्म, सगळ्यांनी पाहावा म्हणून फडकवलेल्या झेंड्यासारखा. नंदलाल समजावतात: केवळ जगाने मान द्यावा म्हणून धर्म करणे. सत्कृत्य खरे असेलही; पण त्याचा हेतू दिखावा असतो. दैव म्हणजे आपण काहीही न करता देवांकडून आल्यासारखे वाटणारे बरेवाईट. उत्तर त्याचे मूळ दानात शोधते. नंदलाल पुढे सांगतात, ते पूर्वजन्मी केलेल्या दानाचे फळ. या अर्थाने, समृद्धीत जन्मलेला माणूस आपण कधी काळी दिलेल्या दानावर जगत असतो. चहाडी म्हणजे दुसऱ्यांना बदनाम करणे, त्यांच्या पाठीमागे त्यांचे दोष इकडेतिकडे सांगत फिरणे. ब्राह्मणाला दुर्जनांसारखे बनवणारी गोष्ट म्हणून आधीच्या एका उत्तरात परनिंदेचेच नाव आले होते. श्लोक ९९-१००.