यक्षप्रश्न
दान कशासाठी
किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके । किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके । भृत्येषु भरणार्थं वै भवार्थं चैव राजसु ॥
“ब्राह्मणाला दान कशासाठी?” “धर्मासाठी.” “नट-नर्तकांना?” “कीर्तीसाठी.” “नोकरांना?” “त्यांच्या पोषणासाठी.” “राजांना?” “आपल्या उत्कर्षासाठी.” द्यावे की नाही, असे यक्ष विचारत नाही; का द्यावे, असे विचारतो. आणि उत्तरे रोखठोक आहेत. घेणारा कोण, यावरून दानाचा अर्थ बदलतो. पुरोहित आणि शिक्षक असलेल्या ब्राह्मणाला दान देणे हे धर्माचे कर्तव्य होते, आणि त्याने पुण्य लाभे. नटांना आणि नर्तकांना बक्षीस देणाऱ्या आश्रयदात्याचे नाव होई. त्याने पैसे मोजून घडवलेला खेळ सगळे गाव पाही, आणि कलावंत त्याचे गुणगान करत. नोकरांना दिले जाते, ते त्यांच्या पोटापाण्यासाठी. ते मालकावर जगतात, आणि त्यांना पोसणे मालकाचे कर्तव्य असते. राजांना माणूस देतो, तो स्वतःच्या उत्कर्षासाठी. भेट दिल्याने राजाची मर्जी मिळे, आणि तिच्याबरोबर संरक्षण, अधिकारपद आणि राज्यात सुरक्षित जागा. नंदलाल यांचाही हाच अर्थ आहे: देणाऱ्याचा स्वतःचा प्रताप वाढावा, म्हणून. युधिष्ठिरांनी स्वतः घेणाऱ्याची बाजू अनुभवली होती. त्यांच्या राजसूय यज्ञाला चहूदिशांचे राजे आणि सरदार भेटी घेऊन आले होते. श्लोक ७९-८०.