यक्षप्रश्न
क्षत्रियाच्या दोन बाजू
किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव । कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव । भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥
“क्षत्रियांमधले देवत्व कोणते?” “बाण आणि शस्त्रे.” “त्यांच्यातले सज्जनांसारखे काय?” “यज्ञ.” “मानवी काय?” “भय.” “आणि दुर्जनांसारखे काय?” “गरजूंना वाऱ्यावर सोडणे.” क्षत्रिय हा दुसरा वर्ण: योद्धे आणि राजे. लढणे, राज्य करणे आणि रक्षण करणे, यांसाठीच ते जन्मलेले. युधिष्ठिर स्वतः क्षत्रिय आहेत. भावांची धनुष्ये भोवती पडलेली असताना ते हे उत्तर देत आहेत. शस्त्रे हे त्यांचे देवत्व. रक्षण करण्याची शक्ती देवांची असते, आणि योद्धा आपल्या धनुष्याच्या रूपाने त्या शक्तीत वाटेकरी होतो. वनवासाच्या याच वर्षांत अर्जुन देवांचा राजा इंद्र याच्या स्वर्गात पाच वर्षे राहिला, आणि तिथे दिव्य अस्त्रे शिकला. यज्ञ हा त्यांचा सद्गुण. मोठमोठ्या वैदिक यज्ञांचा खर्च राजे करत, आणि भरभरून दाने देत; युधिष्ठिरांनी आपल्या राजसूय यज्ञात तेच केले होते. भय हा त्यांचा मानवी भाग. सगळ्यांत शूर योद्ध्यालाही भय ठाऊक असते, आणि ते भयच तो मर्त्य असल्याची खूण असते. सोडून देणे हा त्यांचा दुष्टपणा. संस्कृत आवृत्तीतली टीप सांगते, याचा अर्थ पीडितांना सोडून देणे. नंदलाल याचा अर्थ शरण आलेल्यांना परतवणे असा घेतात. योद्ध्याचे जगणेच रक्षणासाठी होते. असहायांना त्यांच्या नशिबावर सोडणे, ही त्याच्या हातून घडू शकणारी सगळ्यांत हीन गोष्ट होती. श्लोक ५१-५२.