यक्षप्रश्न
जग कशाने झाकले आहे
केनस्विदावृतो लोकः केनस्विन्न प्रकाशते । केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति ॥ अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते । लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥
“जग कशाने झाकले आहे?” “अज्ञानाने.” “ते उजळत का नाही?” “तमामुळे, अंधारामुळे.” “माणूस मित्रांना का सोडतो?” “लोभामुळे.” “तो स्वर्गाला का पोहोचत नाही?” “संगामुळे.” कापडाने झाकावे, तसे जग अज्ञानाने झाकलेले आहे. सत्य तिथेच असते, पण माणसांना ते दिसत नाही. तम म्हणजे अंधार, आणि अंधार ज्याचे प्रतीक आहे, ती मनाची जडताही. मन जड असले, की दिवस कितीही उजळ असो, काहीच स्पष्ट दिसत नाही. लोभामुळे मित्र गमावले जातात. माणूस आणि त्याचा लाभ यांच्यामध्ये मित्र आला, की लोभ त्या मित्राला सोडून देतो. भांडणाची गरजच नसते; लाभ हेच कारण पुरते. शेवटचे उत्तर एकाच शब्दाचे आहे, “संग”. त्याचा अर्थ आसक्ती असाही होतो, आणि संगत असाही. नंदलाल त्याचा अर्थ कुसंगत असा घेतात. वाईट संगतीत राहणाऱ्या माणसाचे स्वतःचे हेतू काहीही असोत, ती संगत त्याला स्वर्गाच्या वाटेपासून दूर नेते. गांगुली त्याचा अर्थ जगातली आसक्ती असा घेतात; ती माणसाला स्वर्गापासून मागे धरून ठेवते. श्लोक ८१-८२.