यक्षप्रश्न
सगळ्यांचा अतिथी
कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् । अमृतं किंस्विद्राजेन्द्र किंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् । सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥
“सगळ्या प्राण्यांचा अतिथी कोण?” “अग्नी.” “सनातन धर्म कोणता? आणि अमृत, म्हणजे अमरांचे पेय, कोणते?” उत्तर ही दोन्ही एकमेकांत गुंफते: “सोम, गाईंचे अमृत; सनातन, अमर, तो धर्म.” “आणि हे सगळे जग काय?” “वायू.” अग्नी सगळ्यांचा अतिथी. प्रत्येक घरात रोज त्याला आहुती मिळे; अतिथीला जसे आधी जेवू घालून मान देतात, तसे. सोम हे वैदिक यज्ञातले पवित्र पेय. गाईंचा सोम म्हणजे त्यांचे दूध: देवांना जसा सोम, तसे माणसांना दूध, घर जगवणारे अन्न. नंदलाल ही ओळ अशीच वाचतात. दूध हे अमृत, आणि ते देणाऱ्या गाईंचे रक्षण करणे हाच सनातन, अमर धर्म. असे वाचले, तर ही उत्तरे घराला एका धाग्यात बांधतात. अग्नीचा मान राखला जातो, गाय पाळली जाते, आणि तिचे दूध कुटुंबाचे पोट भरते, अग्नीतल्या आहुतीतही जाते. शेवटचे उत्तर सोपे आहे. वायू प्रत्येक जागा व्यापतो, आणि प्रत्येक सजीवात शिरतो; म्हणून तोच हे सगळे जग. गांगुली सनातन कर्तव्याचा अर्थ त्या दुधाने अग्नीत दिली जाणारी आहुती असा घेतात. श्लोक ६५-६६.