यक्षप्रश्न
शेवटचे चार प्रश्न
को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका । वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥
“सुखी कोण? आश्चर्य काय? मार्ग कोणता? बातमी काय?” यक्ष म्हणतो, “माझ्या या चार प्रश्नांची उत्तरे दे, आणि तुझे मेलेले आप्त जिवंत होवोत.” पहिले उत्तर: पाचव्या किंवा सहाव्या दिवशी का होईना, जो आपल्या घरी भाजी शिजवतो, ज्याच्यावर कर्ज नाही, आणि जो घरीच राहतो, तो सुखी. पहिल्यांदाच यक्ष आशा दाखवतो. आतापर्यंत तो विचारत होता, आणि युधिष्ठिर उत्तरे देत होते; त्यांचे भाऊ काठावर पडलेले होते. आता चार उत्तरांनी ते परत येऊ शकतात. हे चार प्रश्न इथून पुढे एकेक करून पाहू. सुखी माणूस श्रीमंत नाही. भाजी हे सगळ्यांत गरिबाचे अन्न होते, आणि तीही तो पाचव्या-सहाव्या दिवशीच शिजवतो. हा नंदलाल यांचा अर्थ. गांगुली यांचा अर्थ वेगळा: तो दिवस उतरल्यावरच जेवतो. कसेही घेतले, तरी दोन गोष्टी त्याच्यापाशी आहेत: तो कोणाचा कर्जदार नाही, आणि तो परमुलखात राहत नाही. कर्ज असले, की सावकार दारात येतो, आणि चिंता कधी झोपत नाही. परमुलखात राहणे म्हणजे अनोळखी लोकांत, त्यांच्या अटींवर, आपल्या माणसांपासून दूर राहणे. सुखी माणसाला यांतले काहीच नाही. त्याच्यावर कोणाचा हक्क नाही, आणि तो आपल्याच चुलीपाशी बसतो. विदुरनीतीही जीवनातल्या सुखांत याच दोन गोष्टी मोजते: कर्जमुक्ती, आणि परदेशी नव्हे, तर घरी राहणे. बारा वर्षे घरापासून दूर, वनात कंदमुळे-फळे खाऊन काढल्यानंतर युधिष्ठिर हे उत्तर देत आहेत. ते यक्षाला “जलचरा” अशी हाक मारतात. आवाज आधी सरोवरातल्या करकोच्याच्या रूपात आला होता, म्हणून. श्लोक ११४-११५.
सगळ्यांत मोठे आश्चर्य
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् । शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥
“आश्चर्य काय?” “रोज रोज प्राणी यमाच्या घरी जातात, आणि मागे उरलेल्यांना कायम इथेच राहायचे असते. याहून मोठे आश्चर्य कोणते?” यम हा मृत्यूचा देव, आणि मेलेले जिथे जातात, ते त्याचे घर. हे उत्तर महाभारतातल्या सगळ्यांत प्रसिद्ध ओळींपैकी एक आहे. आश्चर्य मृत्यू नव्हे. त्याहून सामान्य काहीच नाही; तो रोज कोणाला ना कोणाला येतो. आश्चर्य हे, की रोज मृत्यू पाहणारे लोकच असे वागतात, जणू तो आपल्याला कधी येणारच नाही. ते योजना आखतात, साठवतात, भांडतात, जणू कायमचे एका जागी खिळलेले आहेत. ते जे मागतात, त्यासाठी श्लोकातला शब्द आहे “स्थावर”: झाडे आणि पर्वत यांसारख्या न हलणाऱ्या गोष्टींचा शब्द. भोवताली इतर निघून जात असतात, आणि यांना जिथे आहेत तिथेच राहायचे असते. स्मशानातून घरी परतणारा माणूस पाहा. दारापाशी पोहोचेपर्यंत तो शेजाऱ्याशी हद्दीच्या भिंतीवरून भांडत असतो. प्रत्येक आयुष्य कसे संपते, हे त्याने आत्ताच पाहिले आहे, आणि ते त्याच्या मनातून आधीच निसटले आहे. यालाच मराठीत स्मशानवैराग्य म्हणतात. उत्तर कोणताही सल्ला देत नाही. मृत्यूविषयी काय करावे, किंवा शोक करावा, असे काहीच सांगत नाही. सगळ्यांना दिसते, पण कोणाच्याच मनात उतरत नाही, अशा गोष्टीकडे ते फक्त बोट दाखवते. आणि ऐकणाऱ्याने त्यात स्वतःला ओळखावे, म्हणून ते त्याच्यावर सोडते. या सरोवरापाशी मृत्यू ही नुसती कल्पना नाही. तू पाचवा असशील, असे यक्षाने युधिष्ठिरांना बजावले आहे. तरीही ते शांतपणे, क्रमाने, एकामागून एक उत्तरे देत आहेत. श्लोक ११६.
मार्ग
तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥
“मार्ग कोणता?” “तर्काला ठाम पाया नाही. शास्त्रे वेगवेगळे सांगतात. कोणा एका ऋषीचे मत अंतिम नाही. धर्माचे तत्त्व गुहेत दडलेले आहे. थोर लोक ज्या वाटेने गेले, तोच मार्ग.” प्रश्न फक्त दोन शब्दांचा; उत्तराने पूर्ण श्लोक व्यापला आहे. मार्ग जिथे शोधावासा वाटेल, ती ठिकाणे ते आधी बाजूला करते. युक्तिवादाने जवळजवळ कशाचीही बाजू मांडता येते, आणि दुसरा युक्तिवाद ती पाडू शकतो. शास्त्रे वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळे सांगतात, आणि त्यांचा अर्थ लावणाऱ्या ऋषींत एकमत नाही. यांतले काहीही एकट्याने कठीण प्रश्न सोडवू शकत नाही. धर्माचे तत्त्व गुहेत दडलेले आहे: खोल, नजरेआड, गाठायला कठीण. कोणत्याही नियमाचे वरवर वाचन करून ते सापडत नाही. महाकाव्यातच याचे उदाहरण आहे. द्यूतसभेत द्रौपदीने विचारले: युधिष्ठिर आधीच स्वतःला हरले होते; मग त्यांना तिला पणाला लावायचा अधिकार होता का? कुरूंमधले सगळ्यांत ज्येष्ठ, धर्माचे गाढे जाणकार भीष्म म्हणाले, धर्माची गती सूक्ष्म आहे, मी याचे उत्तर देऊ शकत नाही. सभेतली सगळ्यांत मोठी विद्वत्ताही तो प्रश्न सोडवू शकली नाही. म्हणून उत्तर ग्रंथांकडून जीवनांकडे वळते. “महाजन” हा शब्द इथे थोर माणसे या अर्थी आहे: ज्यांच्या जगण्याने वाट दाखवली, अशी माणसे. टीका त्यांना आपल्याआधी धर्माने चाललेले वडीलधारे मानते. तर्काने आणि शास्त्राने मन संभ्रमात पडले, तर अशी माणसे कशी जगली, ते पाहावे, आणि त्यांच्या मागून जावे. श्लोक ११७.
बातमी
अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥
“बातमी काय?” “महामोहाने घडलेल्या या कढईत काळ सगळ्या प्राण्यांना शिजवतो आहे. सूर्य हा अग्नी, दिवस-रात्र सरपण, आणि महिने व ऋतू ढवळणारी पळी. हीच बातमी.” प्रवासी आला, की प्रत्येक जण त्याला बातमी विचारतो: काय घडले, नवे काय? उत्तर असे, की रोज, सगळीकडे एकच गोष्ट घडते, आणि ती नेहमी तीच असते. हे चित्र स्वयंपाकघराचे आहे. जग ही एक मोठी कढई, आणि ती मोहाने, भ्रमाने घडलेली आहे: त्या धुक्यात प्राणी क्षणभंगुरालाच टिकाऊ समजतात. खाली सूर्याचा अग्नी. दिवस आणि रात्री हे सरपण, एकामागून एक घातले जाणारे. कढईत जे आहे, ते महिने आणि ऋतू यांची पळी ढवळते, उलटेपालटे करते. शिजवल्याने कच्चे बदलते. कढईत टाकलेले काहीच जसेच्या तसे राहत नाही. ते मऊ होते, पिकते, आणि शेवटी पदार्थ तयार होतो. काळ प्रत्येक प्राण्यावर असेच काम करतो. प्रत्येक जण वाढतो, परिपक्व होतो, म्हातारा होतो, आणि वेळ आली की कढईतून बाहेर काढला जातो. कढईबाहेर कोणीच नाही. राजे आणि भिकारी, वीर आणि भित्रे, सगळे त्यातच एकत्र आहेत, आणि खालचा अग्नी कधीच विझत नाही. शेवटची दोन उत्तरे एकमेकांशी जोडलेली आहेत. आश्चर्य हे होते, की माणसे मृत्यू विसरतात. बातमी ही, की त्यांना आठवण असो वा नसो, हे शिजणे कधीच थांबत नाही. भगवद्गीताही याच महाकाव्याचा एक भाग आहे. तीही काळाला हीच शक्ती देते. पुढे होणाऱ्या युद्धाच्या रणभूमीवर कृष्ण अर्जुनाला सांगतो, “जगांचा नाश करणारा, पूर्ण वाढलेला काळ मी आहे.” श्लोक ११८.