यक्षप्रश्न
मेल्यासमान
मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत् । श्राद्धं मृतं कथं वा स्यात्कथं यज्ञो मृतो भवेत् ॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥
“माणूस मेलेला कधी?” “दरिद्री असताना.” “राज्य मेलेले कधी?” “राजा नसताना.” “श्राद्ध?” “विद्वान पुरोहित नसताना.” “यज्ञ?” “दक्षिणा नसताना.” युधिष्ठिरांचे चार भाऊ शेजारी काठावर मरून पडले असताना यक्ष हा प्रश्न विचारतो. उत्तर कठोर आहे: दरिद्री माणूस मेलेलाच. त्या जगात गृहस्थाच्या धनावरच त्याचे विधी, अतिथींचे भोजन आणि कुटुंबाचे पोषण चालत असे. धन नसेल, तर यांतले काहीच त्याला करता येत नसे. कोणी त्याची मदत मागत नसे, आणि त्याच्या शब्दाला वजन नसे. राजा नसलेले राज्य, ही राजनीतीवरच्या जुन्या ग्रंथांची सगळ्यांत मोठी भीती. राजा नसला, की मोठे मासे लहान माशांना खातात तसे बलवान दुर्बळांना गिळतात, असे ते ग्रंथ सांगतात. श्राद्ध हा मृत पितरांसाठीचा विधी. त्यात त्यांच्या नावाने अन्न अर्पण करतात, आणि ब्राह्मणांना भोजन घालतात. वेद जाणणारा पुरोहित नसेल, तर तो नुसता उपचार उरतो. यज्ञाचा शेवट दक्षिणेने होतो; दक्षिणा म्हणजे पुरोहितांना दिले जाणारे मानधन. ती दिली नाही, तर विधी पूर्ण होत नाही, आणि त्याचे फळ मिळत नाही. श्लोक ८३-८४.