यक्षप्रश्न
माणूस विद्वान कसा होतो
केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् । केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् । धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥
“माणूस वेदांत पारंगत कशाने होतो?” “ऐकून.” “महान गोष्ट कशाने मिळते?” “तपाने.” “सोबती कशाने मिळतो?” “स्थिरतेने.” “शहाणा कशाने होतो?” “वृद्धांची सेवा करून.” वेद हे भारतातले सगळ्यांत प्राचीन धर्मग्रंथ. ते पुस्तकातून वाचले जात नसत; गुरूच्या तोंडून ओळ न् ओळ ऐकून पाठ केले जात. म्हणून इथे विद्येसाठी शब्द आहे “श्रुत”, म्हणजे जे ऐकले ते. वेद जाणणाऱ्याकडून वर्षानुवर्षे ऐकत राहूनच माणूस वेदांत पारंगत होतो. तप म्हणजे कठोर साधना: उपवास, जागरणे आणि तपस्व्यांचा देहदंड. महाकाव्यात तपाने जे मिळते, ते दुसऱ्या कशानेही मिळत नाही. याच वनवासात अर्जुन एकटा हिमालयात गेला. स्वतः शिव प्रकट होईपर्यंत त्याने तप केले, आणि शिवाने त्याला आपले स्वतःचे अस्त्र दिले. स्थिरतेमुळे सोबती मिळतो. जो डगमगत नाही, त्याच्या बाजूला लोक टिकून राहतात, कारण त्याच्यावर विसंबता येते. आणि जवळ कोणी नसते, तेव्हा त्याची स्वतःची दृढताच त्याला सोबत करते. शहाणपण वृद्धांच्या सेवेतून येते. पुस्तके जे शिकवत नाहीत, ते वडीलधाऱ्यांनी दीर्घ आयुष्यातून शिकलेले असते. जो त्यांच्यापाशी बसतो आणि त्यांची सेवा करतो, त्याला ते शहाणपण आपसूक मिळते; त्यासाठी प्रत्येक चुकीची किंमत स्वतः मोजावी लागत नाही. श्लोक ४७-४८.