यक्षप्रश्न
सर्व धन कोणाकडे
व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । पुरुषं त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नरः ॥ दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा । यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥
“तू माझ्या प्रश्नांची खरी उत्तरे दिलीस,” यक्ष म्हणतो. “आता सांग: पुरुष कोण? आणि सर्व धन कोणाकडे आहे?” युधिष्ठिर उत्तर देतात. माणसाच्या पुण्यकर्मांनी मिळवलेले चांगले नाव स्वर्गाला आणि पृथ्वीला स्पर्श करते, आणि ते टिकते तोवर त्याला पुरुष म्हणतात. आणि ज्याला प्रिय आणि अप्रिय, सुख आणि दुःख, गेलेले आणि येणारे, सगळे सारखेच, त्याच्याकडे सर्व धन आहे. शेवटचे चार प्रश्न मागे पडले आहेत. युधिष्ठिरांनी प्रत्येक उत्तर दिले आहे, आणि त्यांचे भाऊ अजूनही काठावर पडलेले आहेत. यक्ष आणखी दोन प्रश्न विचारतो. पहिले उत्तर “पुरुष” हा शब्द त्याच्या पूर्ण अर्थाने घेते: ज्याला काही किंमत आहे, असा माणूस. आणि अशा माणसाचे माप त्याच्या नावावरून घेते. त्याच्या सत्कर्मांचा बोलबाला स्वर्गापर्यंत जातो, आणि पृथ्वीवर पसरतो. तो ऐकू येतो आहे, तोवर तो पुरुष आहे. नंदलाल असाच अर्थ घेतात: त्याची कीर्ती आकाश आणि पृथ्वी व्यापून आहे, तोवर तो जणू जिवंतच असतो. दुसरे उत्तर धन मनात शोधते. सुखद आणि दुःखद, आनंद आणि शोक, जे गेले आणि जे यायचे आहे: या माणसाला सगळे सारख्याच वजनाचे. गेलेल्याचा तो शोक करत नाही, आणि भविष्याकडून काही मागत नाही. त्याच्याकडून काही हिरावून घेता येत नाही, आणि त्याच्याकडे नाही असे काही त्याला देता येत नाही. म्हणून सर्व धन त्याच्याकडे आहे. श्लोक ११९-१२१.