यक्षप्रश्न
सोडायच्या चार गोष्टी
किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति । किं नु हित्वाऽर्थवान्भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत् ॥ मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति । कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥
“काय सोडले, की माणूस प्रिय होतो?” “गर्व.” “काय सोडले, की शोक उरत नाही?” “राग.” “श्रीमंत होतो?” “कामना.” “सुखी होतो?” “लोभ.” इथे प्रत्येक उत्तर काहीतरी सोडण्याचे आहे, आणि प्रत्येकाचे फळ वेगळे आहे. संपूर्ण संवादातल्या सगळ्यांत प्रसिद्ध ओळींत या ओळी येतात. आधी गर्व. आपण फार महत्त्वाचे आहोत, ही भावना. तिला नेहमी मान हवा असतो, नेहमी सगळ्यांच्या पुढे राहायचे असते. गर्विष्ठ माणसापासून लोक दूर राहतात. तो गर्व सोडतो, तेव्हा लोक जवळ येतात, आणि तो प्रिय होतो. राग मागे शोक ठेवून जातो: परत घेता न येणारा शब्द, भरून न येणारा घाव. ज्याने राग सोडला, त्याला नंतर अशा कशाचाच शोक करावा लागत नाही. कामना म्हणजे आणखी हवे, ही ओढ. या उत्तरातला श्रीमंत म्हणजे सगळ्यांत जास्त असलेला नव्हे; ज्याला आणखी नको, तो. कोठार भरलेले असूनही, जे नाही त्याच्या काळजीने रात्रभर जागा राहणारा व्यापारी गरीबच. श्लोकाचे संपत्तीचे माप वेगळे आहे: माणसाकडे काय कमी आहे, ते. ज्याला काहीच नको, त्याला काहीच कमी नसते. लोभ कामनेच्या जवळचा, पण त्याची पकड जास्त घट्ट. जे आधीच हाती आहे, तेही तो घट्ट धरून ठेवतो, आणि त्याला कधीच विसावा नसतो. तो गेला, तरच माणूस सुखी होऊ शकतो. पांडवांना या वनात पाठवणारे द्यूत यांतल्या शेवटच्या दोषातून उभे राहिले. युधिष्ठिरांच्या राजसूय यज्ञावरून दुर्योधन परतला, तो चुलतभावांच्या संपत्तीच्या हव्यासाने जळतच. आणि द्यूतात त्याने ती त्यांच्याकडून जिंकून घेतली. वाचकांना ठाऊक आहे, पुढे तो त्यांना पाच गावेही परत द्यायला नकार देईल, आणि त्या नकारातून युद्ध पेटेल. श्लोक ७७-७८.