यक्षप्रश्न
पंडित आणि मूर्ख
कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते । को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते । कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥
“पंडित कोणाला म्हणावे?” “धर्म जाणणाऱ्याला.” “नास्तिक कोण, आणि मूर्ख कोण?” “दोघे एकच: नास्तिक तोच मूर्ख.” “कामना काय?” “जन्ममरणाच्या फेऱ्याचे कारण.” “आणि मत्सर?” “मनाचा जळफळाट.” विद्वत्तेचे माप एकच: धर्म जाणणे, म्हणजे काय करणे योग्य, ते जाणणे. ते नसेल, तर व्याकरण, कायदा आणि ज्योतिष यांची काही किंमत नाही. जुन्या अर्थाने नास्तिक म्हणजे वेद आणि परलोक नाकारणारा. उत्तर त्याला मूर्ख म्हणते. हे उत्तर ज्या परंपरेतले आहे, तिच्यात जगावे कसे, हे सांगणारा खात्रीचा मार्गदर्शक एकच होता: वेद. ते फेकून देणे हा मूर्खपणा होता. कामना हे जन्म आणि मृत्यूच्या फेऱ्याचे कारण. माणसाला काही हवे आहे, तोवर ते मिळवायला तो पुन्हा पुन्हा जगात ओढला जातो. नंदलाल याचा अर्थ असा घेतात: कधीही न शमणारी संसाराची ओढ. मरतानाही जी इच्छा अपुरी उरते, ती माणसाला दुसऱ्या जन्मात घेऊन जाते, असे परंपरा मानत असे. मत्सर म्हणजे मनाचा जळफळाट; नंदलाल पुढे सांगतात, दुसऱ्याचे धन पाहून होणारा. मत्सरी माणूस आधी स्वतः जळतो; ज्याचा तो मत्सर करतो, त्याला कदाचित कळतही नाही. श्लोक ९७-९८.