यक्षप्रश्न
पृथ्वीहून जड
किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् । किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा । मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥
“पृथ्वीहून जड काय?” “आई.” “आकाशाहून उंच?” “वडील.” “वाऱ्याहून वेगवान?” “मन.” “गवताहून जास्त?” “चिंता.” यक्षाच्या प्रश्नांपैकी हे चार सगळ्यांत प्रसिद्ध. प्रत्येक प्रश्न निसर्गातली त्या त्या प्रकारची सगळ्यांत मोठी गोष्ट सांगतो. आणि प्रत्येक उत्तर माणसाच्या जीवनात त्याहूनही मोठे काहीतरी शोधते. श्लोकात “जड” साठी शब्द आहे “गुरुतर”. त्याचा अर्थ जास्त वजनदार, आणि जास्त आदरणीयही. पृथ्वी आपल्यावर उभे असलेले सगळे पेलते. आईने मूल जन्माआधी पोटात वाहिले, आणि जन्मानंतरही वर्षानुवर्षे सांभाळले. तिचे ऋण पृथ्वीहूनही जड आहे. आकाश ही डोळ्यांना दिसणारी सगळ्यांत उंच गोष्ट. वडील त्याहूनही उंच. मुले त्यांच्याकडे मान उंचावून पाहतात. घराण्याचे नाव आणि संरक्षण त्यांच्याकडूनच येते. वारा क्षणात रान ओलांडतो. पण मन दूरच्या शहरात जाऊन घरी परतते, तोवर वाऱ्याने गवताचे पातेही हलवलेले नसते. गवत जमिनीवर अगणित पसरलेले असते, आणि चिंता त्याहून जास्त. गवतासारख्याच त्या कापल्या, की पुन्हा उगवतात. श्लोकावरची संस्कृतातली एक छोटी टीप यातून धडा काढते: आईवडिलांची सेवा करावी, मन ताब्यात ठेवावे, आणि गवतासारख्या कवडीमोल चिंता सोडून द्याव्यात. पहिले उत्तर युधिष्ठिरांना स्वतःच्या आयुष्यातून ठाऊक होते. त्यांची आई कुंती हिने प्रत्येक संकटातून पाच मुलांना वाढवले होते. वनवासाच्या काळात ती कुरूंची राजधानी हस्तिनापूर इथे त्यांची वाट पाहत होती. प्रश्न सुरू होण्याआधी युधिष्ठिरांनी स्वतःलाच विचारले होते: भावांशिवाय घरी परतलो, तर आईला काय सांगू? श्लोक ५९-६०.