भगवद्गीता
अध्याय ७ (ज्ञान विज्ञान योग)
मत्त: परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ 7॥
हा अध्याय ईश्वराला त्याच्या खऱ्या स्वरूपात जाणण्याविषयी आहे. अर्जुनाचे मित्र आणि सारथी श्रीकृष्ण ईश्वरही आहेत. आपली भक्ती करणारा योगीच सर्वश्रेष्ठ, असे त्यांनी सांगितले आहे. आता आपण कोण आहोत, हे ते अर्जुनाला सांगतात. “तू मला पूर्णपणे, निःसंशय कसे जाणशील, ते ऐक. ज्ञान, आणि त्याचा अनुभवही, मी तुला सांगतो. ते जाणल्यावर जाणण्यासारखे काहीच उरत नाही.” हजारो माणसांत क्वचित एखादा यासाठी प्रयत्न करतो, असे ते म्हणतात; आणि प्रयत्न करणाऱ्यांतही क्वचित एखादा त्यांना खरोखर जाणतो. ते सुरुवात प्रकृतीपासून करतात. प्रकृती म्हणजे जग ज्या द्रव्याचे बनले आहे ते. तिचे ते दोन भाग करतात. त्यांची कनिष्ठ प्रकृती आठ प्रकारची आहे: पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश; आणि मन, बुद्धी आणि अहंकार, म्हणजे “मी”पणाची जाणीव. विषय म्हणून जे जे दिसू शकते किंवा जाणता येते, ते सारे या प्रकृतीत येते; आपले स्वतःचे विचारसुद्धा. त्यांची श्रेष्ठ प्रकृती म्हणजे प्रत्येक प्राण्यातले जाणणारे जीवन: जगाचा अनुभव घेणारे, आणि जगाला धारण करणारे जीव. सर्व प्राणी या दोहोंतून जन्मतात, आणि श्रीकृष्णच साऱ्या जगाचे उगम आणि अंत आहेत. “अर्जुना, माझ्याहून श्रेष्ठ असे काहीच नाही. धाग्यात मणी ओवावेत, तसे हे सारे माझ्यात ओवलेले आहे.” माळेत धागा दिसत नाही. आपल्याला दिसतात ते फक्त मणी, प्रत्येकाचा रंग आणि आकार वेगळा. तरीही धागा प्रत्येक मण्यातून जातो, आणि तो नसला, तर मणी विखरून जातील. तसाच ईश्वर न दिसता सर्व गोष्टींतून जातो, आणि त्यांना एकत्र धरून ठेवतो. तो माळेतला आणखी एक मणी नव्हे, मग तो मणी कितीही मोठा किंवा तेजस्वी असो. प्रत्येक मणी ज्याच्या आधारावर टिकला आहे, तो धागा म्हणजे ईश्वर. दोन मोठे भाष्यकार हे नाते आपापल्या रीतीने रंगवतात. एकमेव सत्याची शिकवण देणारे आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांच्या मते केवळ ईश्वरच पूर्णपणे सत्य आहे. पुढे आपल्या भाष्यात ते यासाठी आपली आवडती उपमा वापरतात: अंधुक प्रकाशात दोरीवर साप भासतो, तसे त्या सत्यावर जग भासते. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य याच श्लोकावर सांगतात, की सजीव-निर्जीव सर्व गोष्टी ईश्वराचे शरीर आहेत. त्या सर्वांचा आत्मा म्हणून ईश्वर त्यांच्यात वसतो, आणि त्या त्याच्यात ओवलेल्या आहेत. कोणतीही गोष्ट त्याच्यापासून वेगळी उभी नाही, यावर दोघांचे एकमत आहे. अर्जुनासाठी यामुळे रणांगणच बदलून जाते. राजे, सैन्ये, त्याला प्रिय असलेले गुरू, आणि खुद्द अर्जुनही, सारे एकाच धाग्यातले मणी आहेत. आणि तो धागा धरणारा त्याचा रथ हाकणारा मित्रच आहे.
सर्व प्राण्यांचे बीज
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ 10॥
जगात ईश्वर कुठे दिसतो? श्रीकृष्ण उत्तर देतात: प्रत्येक गोष्टीत जे सर्वोत्तम आणि सर्वांत खरे आहे, त्यात. “पाण्यातली चव मी आहे, सूर्य-चंद्रांचा प्रकाश मी आहे. सर्व वेदांतला ॐकार मी, आकाशातला नाद मी, आणि माणसांतले पौरुष मी. पृथ्वीचा शुद्ध गंध मी, अग्नीतले तेज मी. सर्व प्राण्यांतले जीवन मी, आणि तपस्व्यांचे तप मी.” ही यादी पाहण्याची एक रीत शिकवते. चव नसलेले पाणी पाणी राहणार नाही, आणि तेज नसलेला अग्नी अग्नी राहणार नाही. प्रत्येक गोष्टीला ती गोष्ट बनवणारा जो आतला गुण, तो श्रीकृष्ण आहेत. ॐ हा पवित्र मंत्र प्रत्येक वेदपठणाच्या आरंभी म्हटला जातो, आणि तो परमतत्त्वाचे प्रतीक मानला जातो. तप म्हणजे उपवास, व्रते यांसारखी कठोर आत्मशिस्त. “अर्जुना, सर्व प्राण्यांचे सनातन बीज मला जाण. बुद्धिमंतांची बुद्धी मी आहे, आणि तेजस्व्यांचे तेज मी आहे.” झाड जगात येण्याआधी आपल्या बीजात असते. पण साधे बीज झाड उगवले की संपून जाते. हे बीज सनातन आहे: त्यातून प्रत्येक प्राणी जन्मतो, आणि तरी ते कधीच संपत नाही. इथे बुद्धी म्हणजे विवेक करण्याची शक्ती, आणि तेज म्हणजे आदर जागवणारी धीट वृत्ती. आणखी दोन गोष्टी येतात. बलवानांचे, लालसा आणि आसक्ती नसलेले बल श्रीकृष्ण आहेत. आणि सर्व प्राण्यांत धर्माच्या विरोधात न जाणारी कामना तेच आहेत. शंकराचार्य याचे साधे उदाहरण देतात: शरीर टिकवण्यासाठी खाण्यापिण्याची इच्छा. नंतरचे भाष्यकार श्रीधरस्वामी याचा अर्थ विवाहातली कामना असा घेतात. कर्तव्यासाठी वापरलेले बल, आणि मर्यादेत राहणारी कामना, ही त्यांचीच रूपे आहेत. लोभासाठी वापरलेले बल, आणि सगळ्या मर्यादा तोडणारी कामना, यांचा या श्लोकात समावेश नाही.
जे माझ्याकडे वळत नाहीत
न मां दुष्कृतिनो मूढा: प्रपद्यन्ते नराधमा: । माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिता: ॥ 15॥
आता श्रीकृष्ण गुणांविषयी बोलतात. भारतीय विचार सारी प्रकृती तीन धाग्यांनी विणलेली पाहतो: सत्त्व म्हणजे निर्मळता आणि शांती; रज म्हणजे अस्वस्थ धडपड; आणि तम म्हणजे जडता आणि सुस्ती. अस्तित्वाची प्रत्येक अवस्था यांनीच विणलेली आहे, आणि त्या सगळ्या श्रीकृष्णांपासून येतात. “तरीही मी त्यांच्यात नाही,” ते म्हणतात, “त्या माझ्यात आहेत.” आकाशातल्या ढगांचा विचार करा: ढग आकाशात असतात, पण आकाश कोणत्याही ढगात मावलेले नसते, आणि ढगांनी ते मळतही नाही. तसे गुण ईश्वरावर अवलंबून असतात, पण ईश्वर त्यांनी बांधला जात नाही. या तीन गुणांनी मोहित झालेले जग श्रीकृष्णांना ओळखत नाही; ते तर गुणांच्या पलीकडे आहेत, आणि कधीच बदलत नाहीत. ही त्यांची माया, म्हणजे भ्रम निर्माण करणारी त्यांची दिव्य शक्ती. जादूगाराच्या प्रयोगासारखी ती प्रत्येकाची नजर जगाच्या खेळावर खिळवून ठेवते; आणि म्हणून तो खेळ मांडणारा दिसत नाही. ही माया गुणांनी विणलेली आहे, आणि ती तरून जाणे कठीण आहे. जे केवळ त्यांनाच शरण जातात, ते ती तरून जातात. असुर म्हणजे जुन्या कथांतले दानव; ते देवांशी लढत. हिंसा आणि असत्य हा त्यांचा स्वभाव. तसा स्वभाव असलेल्यांविषयी श्रीकृष्ण म्हणतात: “दुष्कर्मे करणारे, मूढ, अधम लोक मला शरण येत नाहीत. मायेने त्यांचे ज्ञान हिरावून घेतले आहे, आणि ते आसुरी स्वभावाला धरून राहतात.” हा श्लोक तीन गोष्टी एकत्र जोडतो: वाईट कर्मे, गढूळ मन, आणि बळजोरी व खोटेपणा यांवर जगणारा स्वभाव. प्रत्येक गोष्ट बाकीच्यांना पोसते. वाईट कर्मांनी मन गढूळ होते, गढूळ मन बळजोरीला आणि कपटाला धरून राहते, आणि त्यातून आणखी वाईट कर्मे घडतात. अशा माणसांना ईश्वराकडे वळायची इच्छाच नसते. पण चार प्रकारचे सज्जन त्यांची भक्ती करतात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात: संकटात सापडलेला, ज्ञान शोधणारा, धनाची इच्छा धरणारा, आणि ज्ञानी. संकटात मदत मागायला किंवा धनासाठीच येणारेसुद्धा सज्जनांत गणले जातात.
वासुदेवच सर्व काही
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेव: सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ: ॥ 19॥
चारही प्रकारचे उपासक थोर आहेत, पण ज्ञानी सर्वश्रेष्ठ, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. तो नेहमी स्थिर असतो, आणि केवळ त्या एकावरच त्याची भक्ती असते. त्याला श्रीकृष्ण सर्वांहून प्रिय असतात, आणि तोही श्रीकृष्णांना अतिशय प्रिय असतो. ज्ञानी म्हणजे आपला आत्माच, असे श्रीकृष्ण मानतात, कारण त्याने केवळ श्रीकृष्णांनाच आपले परम ध्येय मानले आहे. असा ज्ञानी किती दुर्मिळ असतो, ते मग श्रीकृष्ण सांगतात. “अनेक जन्मांच्या शेवटी, ‘वासुदेव हेच सर्व काही’ असे पाहणारा ज्ञानी माझ्याकडे येतो. असा महात्मा मिळणे फार कठीण.” वासुदेव हे श्रीकृष्णांचे नाव; ते त्यांच्या वडिलांच्या नावावरून आले आहे. “वासुदेव हेच सर्व काही” असे पाहणे म्हणजे सर्व गोष्टींत ईश्वर पाहणे, आणि सर्व गोष्टी ईश्वरात पाहणे. ही दृष्टी एका जन्मात येत नाही. अनेक जन्म म्हणजे असे जन्म, ज्यांत ज्ञानाची बीजे हळूहळू रुजत जातात, आणि शेवटी ज्ञान परिपक्व होते, असे शंकराचार्य म्हणतात. मग तो ज्ञानी थेट वासुदेवांकडे येतो: आपला अंतरात्मा म्हणूनच तो त्यांना जाणतो. दोन मोठे भाष्यकार या शब्दांचा अर्थ आपापल्या रीतीने लावतात. शंकराचार्यांच्या मते याचा अर्थ, वासुदेव सर्वांचा आत्मा आहेत. ज्याने त्यांना असे जाणले, त्याच्या बरोबरीचा कुणी नाही; त्याच्याहून श्रेष्ठ तर दूरच. रामानुजाचार्यांच्या मते याचा अर्थ, वासुदेव “माझे सर्वस्व” आहेत. आपण केवळ ईश्वरासाठी आहोत, आणि आपले अस्तित्वच त्याच्यावर अवलंबून आहे, हे ज्ञानी जाणतो. मग वासुदेव हेच त्याचे परम ध्येय, तेच त्या ध्येयाचा मार्ग, आणि त्याच्या मनाला हवेसे वाटेल असे बाकी सारे काही तेच. सोनाराच्या दुकानात अंगठ्या, बांगड्या आणि साखळ्या पाहणाऱ्या एका मुलाचा विचार करा. प्रत्येक दागिन्याला स्वतःचे नाव आहे, स्वतःचा आकार आहे. सोनाराला प्रत्येकात सोनेच दिसते. दागिने तिथेच असतात, आणि वेगवेगळेही असतात. फरक इतकाच, की आता त्या सगळ्यांत एकच सोने दिसते. म्हणूनच असा महात्मा इतका दुर्मिळ असतो. हजारो माणसांत क्वचित एखादाच त्यांना खऱ्या अर्थाने जाणतो, असे श्रीकृष्णांनी आधीच सांगितले आहे. पुष्कळ जण संकटात मदतीसाठी किंवा धनासाठी ईश्वराकडे येतात, आणि तेही थोरच आहेत. पण सर्व गोष्टींत त्याला पाहणे, आणि त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच न मागणे, हे फार लांबच्या प्रवासाचे फळ आहे. आणि ही दुर्मिळ दृष्टी अर्जुनाला खुद्द वासुदेव सांगत आहेत: त्याच्या रथाचे लगाम हाती धरलेले त्याचे मित्र.
कोणत्याही रूपाची उपासना
यो यो यां यां तनुं भक्त: श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ 21॥
इतरांची विवेकबुद्धी या ना त्या कामनेने हिरावून घेतलेली असते, असे श्रीकृष्ण म्हणतात; असे लोक इतर देवतांकडे वळतात. आपल्या स्वभावानुसार ते हे किंवा ते व्रत पाळतात. “जो भक्त ज्या ज्या रूपाची श्रद्धेने उपासना करू इच्छितो, त्याची तीच श्रद्धा मी दृढ करतो.” श्रीकृष्ण अशा उपासकांना दूर लोटत नाहीत. माणूस कोणत्याही देवतेची श्रद्धेने प्रार्थना करो, त्याची श्रद्धा स्थिर करणारे श्रीकृष्णच असतात. उपासक त्या देवतेची प्रार्थना करतो, आणि जे मागतो ते त्याला मिळते; पण ते देणारे केवळ श्रीकृष्णच असतात. शंकराचार्यांच्या मते इथला उपासक काहीतरी मागणारा आहे. मिळालेले फळ खरे असते, पण ते टिकत नाही. देवतांची उपासना करणारे देवतांकडे जातात; श्रीकृष्णांचे भक्त त्यांच्याकडे येतात. पार्सल घेऊन आलेल्या पोस्टमनचे आभार मानणाऱ्या एखाद्या मुलीचा विचार करा. पोस्टमन ते दारापर्यंत आणतो, आणि तिचे आभार वाया जात नाहीत. पण ती भेट तिच्यावर प्रेम करणाऱ्या आजीने पाठवलेली असते. तसेच प्रत्येक प्रार्थनेचे उत्तर, ती कोणत्याही नावाने केलेली असो, एकाच ठिकाणाहून येते. हा श्लोक उदार आहे, आणि स्पष्टही. श्रद्धेने केलेल्या कोणत्याही उपासनेचा तो तिरस्कार करत नाही. पण सगळी उद्दिष्टे सारखीच, असेही तो म्हणत नाही. धनासाठी केलेल्या प्रार्थनेने धन मिळते, आणि ते टिकत नाही; ईश्वरासाठी केलेली प्रार्थना ईश्वरापर्यंत पोहोचते. अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण सांगतात, की त्यांना इतके थोडे लोक का जाणतात. ईश्वराने जिथे रूप घेतले आहे, तिथे पुष्कळ जण फक्त एक माणूस पाहतात. श्रीकृष्णांच्या स्वतःच्याच शक्तीने झाकलेले, त्या रूपापलीकडचे त्यांचे अस्तित्व अशा लोकांना दिसत नाही. होऊन गेलेले, आज असलेले आणि पुढे होणारे सर्व प्राणी श्रीकृष्ण जाणतात; पण त्यांना कुणीच जाणत नाही. जन्मापासून प्रत्येक जीव आवड आणि नावड यांच्या ओढाताणीत सापडतो, आणि ती ओढाताण त्याची दृष्टी धूसर करते. ज्यांची पापे झिजून संपली आहेत, तेच त्यांची स्थिरपणे भक्ती करतात. म्हातारपण आणि मृत्यू यांतून सुटण्यासाठी जे त्यांच्याकडे वळतात, ते ब्रह्म, म्हणजे एकमेव सत्य, जाणतात; आत्मा जाणतात, आणि सारे कर्म जाणतात. प्राण्यांत, देवतांत आणि यज्ञात, अगदी मृत्यूच्या वेळीही, ते श्रीकृष्णांना जाणतात. हे शेवटचे शब्द अर्जुनाला कळत नाहीत, आणि पुढचा अध्याय त्याच्या प्रश्नांनी सुरू होतो.