भगवद्गीता
अध्याय ८ (अक्षर ब्रह्म योग)
श्रीभगवानुवाच । अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्ग: कर्मसञ्ज्ञित: ॥ 3॥
हा अध्याय अक्षर, म्हणजे कधीही नाश न पावणाऱ्या तत्त्वाविषयी, आणि मृत्यूच्या घडीविषयी आहे. अर्जुनाचे सारथी आणि ईश्वरही असलेले श्रीकृष्ण आपण कोण आहोत, ते त्याला सांगत होते: सर्व गोष्टी ज्या धाग्यात ओवल्या आहेत, तो धागा. शेवटी ते जे बोलले, ते अर्जुनाला कळले नाही. म्हणून अर्जुन एकदम सात प्रश्न विचारतो. ब्रह्म म्हणजे काय? आत्मा म्हणजे काय? कर्म म्हणजे काय? प्राण्यांशी संबंधित ते काय, आणि देवतांशी संबंधित ते काय? या शरीरात यज्ञाचा स्वामी कोण? आणि मन आवरलेले लोक मृत्यूच्या वेळी श्रीकृष्णांना कसे जाणतात? तिसऱ्या प्रश्नामागे वैदिक यज्ञ आहे. वेदांतल्या या अग्निविधीत तांदूळ, धान्याच्या पोळ्या आणि तूप देवतांना अर्पण केले जात. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य समजावतात, की हे अर्पण म्हणजे बीज: त्यातून पाऊस पडतो, आणि पावसातून सारे सजीव जन्मतात. म्हणून हे अर्पण हेच पहिले कर्म, साऱ्या जीवनाचे बीज. श्रीकृष्ण उत्तर देतात. “ब्रह्म म्हणजे अक्षर, परम तत्त्व. प्रत्येक प्राण्यातले त्याचे स्वतःचे अस्तित्व, त्याला अध्यात्म, म्हणजे आत्मा म्हणतात. प्राण्यांना अस्तित्वात आणणारे अर्पण, त्याला कर्म म्हणतात.” सोप्या शब्दांत ही उत्तरे क्रमाने येतात. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य; ते कधीच क्षय पावत नाही. शंकराचार्यांच्या मते आत्मा म्हणजे तेच ब्रह्म, प्रत्येक शरीरात अंतरतम अस्तित्व म्हणून वसणारे. कर्म म्हणजे ज्या अर्पणातून प्राणी जन्मतात ते. अकराव्या शतकातले भक्तिमार्गाचे आचार्य रामानुजाचार्य या ओळींचा अर्थ वेगळा लावतात. त्यांच्या मते इथे अक्षर म्हणजे जड प्रकृतीतून मुक्त झालेला आत्मा, आणि “स्वतःचे अस्तित्व” म्हणजे त्या आत्म्याला बांधलेली जड प्रकृती. पुढच्या श्लोकात श्रीकृष्ण आणखी तीन प्रश्नांची उत्तरे देतात. प्राण्यांशी संबंधित ते म्हणजे जे जे जन्मते आणि नाहीसे होते ते सारे. देवतांशी संबंधित तो पुरुष. शंकराचार्य म्हणतात, तो सर्व काही भरून राहतो, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात. ते त्याला हिरण्यगर्भ मानतात: सृष्टीत सर्वांत आधी जन्मलेला जीव, जो सूर्यात राहतो, आणि प्रत्येक प्राण्याच्या इंद्रियांना चेतना देतो. आणि यज्ञाचा स्वामी म्हणजे शरीरात वसणारे श्रीकृष्ण स्वतः. या सगळ्यांसाठीचे संस्कृत शब्द “अधि”ने सुरू होतात, म्हणजे “विषयी”: अध्यात्म, आत्म्याविषयी; अधिभूत, प्राण्यांविषयी; अधिदैव, देवतांविषयी; अधियज्ञ, यज्ञाविषयी. ईश्वर कुठे सापडतो, असेच अर्जुन विचारतो आहे. श्रीकृष्णांचे उत्तर आहे: सर्वत्र. सर्वांचा अविनाशी आधार तेच आहेत, आपले सर्वांत खोलवरचे अस्तित्व तेच आहेत, आणि प्रत्येक उपासना स्वीकारणारेही तेच आहेत. सातवा प्रश्न, म्हणजे मृत्यूच्या वेळी ते कसे जाणले जातात, हाच अध्यायाच्या उरलेल्या भागाचा विषय आहे.
शेवटचा विचार
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । य: प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशय: ॥ 5॥
मृत्यूच्या घडीविषयी श्रीकृष्ण स्पष्ट बोलतात. “अंतकाळी जो केवळ माझे स्मरण करत शरीर सोडतो, तो माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो. यात काहीही शंका नाही.” मग ते यामागचा नियम सांगतात. शरीर सोडताना शेवटी माणूस ज्याचे स्मरण करतो, तिकडेच तो जातो; कारण आयुष्यभर त्याच गोष्टीने तो घडत आलेला असतो. मृत्यूच्या वेळी येणारा विचार म्हणजे जीवनात पुन्हा पुन्हा ज्याचे चिंतन केले, तोच विचार. म्हणूनच शेवटचा विचार शेवटच्या क्षणी ठरवता येत नाही. मृत्यूच्या वेळी मन दुबळे असते, ते निवड करत नाही. ते नेहमी जिथे जात आले, तिथेच जाते. आयुष्यभर पैशाचा, मनातल्या वैराचा किंवा ईश्वराचा विचार केला असेल, तर तोच शेवटी आपोआप वर येतो. शेवटचा विचार हा योगायोग नव्हे. सारे आयुष्य ज्याची उजळणी करत आले, तोच तो. भागवत पुराणातली एक कथा हाच मुद्दा मांडते. भरत राजाने राज्य सोडले, आणि तो वनात तपस्वी म्हणून राहू लागला. त्याने नुकत्याच जन्मलेल्या एका हरणाच्या पाडसाला वाचवले. पुढे त्या पाडसावर त्याचा इतका जीव जडला, की त्याचे सारे विचार त्या पाडसानेच व्यापले. मरताना तो त्या पाडसाचाच विचार करत होता, आणि पुढच्या जन्मी तो हरीण झाला. यावरून श्रीकृष्ण अर्जुनाला धडा देतात. “म्हणून सर्व काळी माझे स्मरण कर, आणि युद्ध कर. मन आणि बुद्धी मला अर्पण करशील, तर तू निश्चितच माझ्याकडे येशील.” शंकराचार्य “युद्ध कर” याचा अर्थ स्वधर्म पार पाडणे असा लावतात; आणि अर्जुनासाठी तो स्वधर्म म्हणजे हे युद्ध. दोन्ही आज्ञा एकत्र येतात, आणि हाच तर मुद्दा आहे. मरेपर्यंत ईश्वराचे चिंतन करत बस, म्हणून श्रीकृष्ण अर्जुनाला वनात पाठवत नाहीत. समोरचे काम करत असतानाच ईश्वराला मनात ठेव, असे ते सांगतात. ईश्वराचे स्मरण हे शेवटच्या घडीसाठी राखून ठेवलेले काम नव्हे. ते सगळ्या आयुष्यातून वाहत असते, आणि काम चालूच राहते.
प्रत्येक जगातून परतावे लागते
आब्रह्मभुवनाल्लोका: पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ 16॥
ध्यानाचा अभ्यास असलेला योगी मृत्यूच्या वेळी कसा जातो, ते श्रीकृष्ण सांगतात. आयुष्यभर त्याने आपले मन ईश्वरावर स्थिर केलेले असते; दुसरीकडे कुठेही भटकू दिलेले नसते. तो ईश्वराचे चिंतन करतो: सर्व काही पाहणारा प्राचीन द्रष्टा, सर्वांचा शास्ता, अणूहूनही सूक्ष्म, आणि सर्वांचा आधार. ईश्वराचे रूप विचाराच्या पलीकडचे आहे; सर्व अंधाराच्या पलीकडे तो सूर्यासारखा झळाळतो. अंतकाळी योगी आपला प्राण दोन भुवयांच्या मध्ये एकवटतो. तो इंद्रियांची दारे बंद करतो, मन हृदयात स्थिर करतो, आणि प्राण वर मस्तकात नेतो. ॐ हा पवित्र उच्चार ब्रह्म या एकमेव सत्याचे प्रतीक आहे. ॐचा उच्चार करत तो श्रीकृष्णांचे स्मरण करतो, आणि त्या दिव्य पुरुषाला, म्हणजे खुद्द ईश्वराला, पोहोचतो. पण हा मार्ग अशा सिद्ध योग्यांपुरताच नाही. जो सतत त्यांचे स्मरण करतो, त्याला ते सहज प्राप्त होतात, असे श्रीकृष्ण म्हणतात. त्यांना पोहोचणारे दुःखाने भरलेल्या या क्षणभंगुर घरात पुन्हा जन्म घेत नाहीत. “अर्जुना, ब्रह्मदेवाच्या जगापर्यंतच्या साऱ्या जगांतून पुन्हा परतावे लागते. पण जो माझ्याकडे येतो, त्याला पुन्हा जन्म नाही.” ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी घडवणारा देव; एकमेव सत्य असलेले ब्रह्म नव्हे. त्याचे जग सगळ्या स्वर्गांत सर्वोच्च आहे, तरी तेही टिकत नाही. भारतीय विचारात स्वर्ग हे पुण्यकर्मांचे बक्षीस आहे, आणि बक्षीस संपते. ज्या पुण्याने तो मिळाला, ते खर्च झाले, की जीव पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेतो. याचे कारण, ही जगे काळाने बांधलेली आहेत; आणि जे काळात सुरू होते, ते काळातच संपते. वर्षानुवर्षे पैसे साठवून केलेल्या एखाद्या मोठ्या सहलीचा विचार करा. ती कितीही छान असो, पैसे संपतात, आणि माणूस घरी परततो. फक्त ईश्वराला पोहोचलेलाच काळाच्या पलीकडे असतो, आणि तो परत येत नाही.
ब्रह्मदेवाचा दिवस आणि रात्र
भूतग्राम: स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवश: पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ 19॥
त्या जगांना बांधणारा काळ श्रीकृष्ण समजावतात. ब्रह्मदेवाचा एक दिवस हजार युगांचा असतो, ते म्हणतात, आणि त्याची रात्रही तितकीच. त्याचा दिवस उजाडला, की दिसणाऱ्या सर्व गोष्टी अव्यक्तातून, म्हणजे न दिसणाऱ्या मुळातून प्रकट होतात; त्याची रात्र झाली, की त्या पुन्हा त्यातच विलीन होतात. “अर्जुना, हाच प्राणिसमूह पुन्हा पुन्हा जन्माला येतो, आणि रात्र झाली की विवश होऊन लय पावतो. दिवस उजाडला, की तो पुन्हा प्रकट होतो.” पुराणांच्या हिशेबाने चार युगांचे एक महायुग होते, आणि ते ४३ लाख २० हजार वर्षांचे असते. अशी हजार महायुगे, म्हणजे श्लोकातली “हजार युगे”, मिळून ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो. प्रत्येक नव्या दिवशी प्रकट होणारे प्राणी नवे नसतात. ते आधीचेच प्राणी असतात, आपल्या पूर्वकर्मांनी पुढे वाहत आलेले. संध्याकाळी ते विलीन होतात, आणि पहाटे पुन्हा जन्मतात; त्यांच्या हातात काहीच नसते. पण त्या अव्यक्ताच्याही पलीकडे, श्रीकृष्ण म्हणतात, आणखी एक अव्यक्त सत्य आहे; ते सनातन आहे. सर्व प्राणी नष्ट होतात, तेव्हाही ते नष्ट होत नाही. त्याला अक्षर म्हणतात, आणि तेच परम ध्येय; ते गाठणारा कधीच परत येत नाही. तेच श्रीकृष्णांचे परमधाम. केवळ त्यांनाच वाहिलेल्या भक्तीने ते गाठता येते. सर्व प्राणी त्यांच्यात राहतात, आणि ते सर्वांना व्यापून आहेत. शेवटी श्रीकृष्ण मृतांच्या दोन मार्गांविषयी सांगतात. एक मार्ग अग्नी आणि प्रकाशाचा: दिवस, महिन्याचा शुक्ल पक्ष, आणि सूर्य उत्तरेकडे सरकतो ते सहा महिने, म्हणजे उत्तरायण. या मार्गाने ब्रह्म जाणणारे ब्रह्मपदाला जातात. दुसरा मार्ग धूर आणि रात्रीचा: महिन्याचा कृष्ण पक्ष, आणि सूर्याचे दक्षिणेकडचे सहा महिने. या मार्गाने जाणारा योगी चंद्राच्या प्रकाशापर्यंत पोहोचतो, आणि परत येतो. शंकराचार्य यांपैकी प्रत्येकाला केवळ काळ मानत नाहीत; त्यांच्या मते प्रत्येक नाव त्या वाटेवरच्या एकेका टप्प्याच्या अधिष्ठात्री देवतेचे आहे. महाभारतात पुढे अर्जुनाचे पितामह, शत्रुपक्षात लढणारे भीष्म, जखमी होऊन शरशय्येवर पडून राहिले; सूर्य उत्तरायणात येईपर्यंत त्यांनी मृत्यूची वाट पाहिली. हे मार्ग का सांगायचे? कारण ते जाणणारा योगी भुलत नाही. संपणाऱ्या स्वर्गावर तो समाधान मानणार नाही. म्हणून श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात: सर्व काळी योगात स्थिर राहा. वेदांचे अध्ययन, यज्ञ, तप आणि दान यांसाठी जे पुण्य सांगितले आहे, त्याच्याही पलीकडे असा योगी जातो, आणि परम, आद्य स्थानाला पोहोचतो.