प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
काहीच नव्हते तेव्हा
आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥ १ ॥
ऐतरेय हे प्रमुख उपनिषदांपैकी एक आहे. उपनिषदे म्हणजे वेदांच्या शेवटी येणारी, जीवनाच्या सर्वांत खोल प्रश्नांवरची शिकवण. वेद हे भारताचे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ. हे उपनिषद ऋग्वेदाचे आहे, आणि चारही वेदांत ऋग्वेद सर्वांत जुना. त्याला ऐतरेय ऋषींचे नाव मिळाले आहे; परंपरेप्रमाणे तेच याचे गुरू. इथे प्रश्न विचारणारे शिष्य नाहीत. त्याऐवजी हे उपनिषद सृष्टीची एक कथा सांगते. ती कथा शेवटाकडे एका प्रश्नापाशी येऊन पोहोचते: ज्याची आपण आत्मा म्हणून उपासना करतो, तो आत्मा आहे तरी कोण? कथा जगाच्या आधीपासून सुरू होते. आरंभी केवळ आत्माच होता, एकटा. दुसरे काहीच नव्हते; हलणारे, लुकलुकणारे असे काहीसुद्धा नव्हते. मग त्याने विचार केला: “मी जगे निर्माण करतो.” इथला आत्मा म्हणजे एकमेव सत्य. कशालाही नाव किंवा आकार मिळण्याआधी तो होता. पुढे उपनिषद हाच आत्मा आपल्या प्रत्येकाच्या आत शोधून दाखवणार आहे: आपल्या डोळ्यांमागची, विचारांमागची जाणीव म्हणून. इथे काय नाही ते पाहा. घडवणाऱ्याच्या हाताशी माती नाही, लाकूड नाही. जे काही आहे तो आत्माच. म्हणून पुढे जे काही येईल ते त्याच्यातूनच यायला हवे. आणि त्याची सुरुवात होते एका विचाराने.