PocketPage

मराठी

33 pieces

  1. काहीच नव्हते तेव्हाऐतरेय हे प्रमुख उपनिषदांपैकी एक आहे. उपनिषदे म्हणजे वेदांच्या शेवटी येणारी, जीवनाच्या सर्वांत खोल प्रश्नांवरची शिकवण. वेद हे भारताचे सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथ. हे उपनिषद ऋग्वेदाचे आहे, आणि चारही वेदांत ऋग्वेद सर्वांत जुना. त्याला ऐतरेय ऋषीं…
  2. चार जगेमग त्याने जगे निर्माण केली, एकावर एक अशी चार. सर्वांत वर वरचे जल, आकाशाच्याही पलीकडे; आकाश त्याला धरून ठेवते. त्याच्या खाली किरणांचे जग: आकाश आणि पृथ्वी यांच्यामधले, प्रकाशाने भरलेले अंतराळ. त्याच्या खाली मृत्यू: म्हणजे पृथ्वी. तिच्यावरचा प…
  3. पुरुषाची घडणमग त्याने विचार केला: “ही जगे झाली. आता त्यांच्यासाठी लोकपाल निर्माण करतो.” लोकपाल म्हणजे जगांचे रक्षक, त्यांच्यावर सत्ता चालवणाऱ्या आणि त्यांना चालू ठेवणाऱ्या शक्ती. त्याने निर्माण केलेल्या जलातूनच त्याने एक पुरुष वर काढला, आणि त्याला भरीव…
  4. शरीर आणि विश्वमग आत्म्याने त्या पुरुषाला ऊब दिली, जशी पक्षीण अंड्याला देते. आणि अंडे फुटावे तसे ते शरीर फुटले, एकामागून एक द्वारे उघडली. आधी मुख: मुखातून वाणी, आणि वाणीतून अग्नी. मग नाकपुड्या: त्यांतून प्राण, म्हणजे श्वास, आणि प्राणातून वायू. मग डोळे: त्…
  5. भुकेल्या देवांना घर हवेआत्म्याने चार जगे निर्माण केली, आणि एक विराट पुरुष घडवला. त्या पुरुषाच्या शरीरातून देव बाहेर आले: अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र आणि बाकीचे. पण त्यांना पाय टेकायला कुठेच जागा नव्हती. निर्माण होताच ते एका उसळत्या महासागरात पडले. भाष्यकार म्हणतात,…
  6. गाय नको, घोडा नकोआत्म्याने त्यांच्यापुढे एक गाय आणली, राहायला एक शरीर म्हणून. ते म्हणाले: “नाही, हे आम्हाला पुरेसे नाही.” मग त्याने घोडा आणला. पुन्हा ते म्हणाले: “नाही, हे आम्हाला पुरेसे नाही.” वैदिक जगात गाय आणि घोडा हे सर्वांत मोलाचे प्राणी होते, घराची खर…
  7. किती सुरेख घडले!मग त्याने त्यांच्यापुढे माणूस आणला. “वा, छान घडले!” ते आनंदाने म्हणाले. उपनिषदही त्यांच्याशी सहमत आहे: माणूस खरोखरच सुरेख घडलेला आहे. आत्मा त्यांना म्हणाला: “तुम्ही प्रत्येक जण आपापल्या जागी शिरा.” हा आनंद कशाचा? भाष्यकार समजावतात, देव ज्या…
  8. देव घरात शिरलेमग देव आत शिरले, प्रत्येक जण ज्या द्वारातून बाहेर आला होता, त्याच द्वारातून. अग्नी वाणी होऊन मुखात शिरला. वायू प्राण होऊन नाकपुड्यांत शिरला. सूर्य दृष्टी होऊन डोळ्यांत शिरला. दिशा श्रवण होऊन कानांत शिरल्या. वनस्पती आणि वृक्ष केस होऊन त्वचेत…
  9. भूक-तहानेचा वाटाभूक आणि तहान मात्र बाहेरच राहिल्या. त्याही आत्म्याला म्हणाल्या: “आमच्यासाठीही एखादी जागा शोधून दे.” तो त्यांना म्हणाला: “मी तुम्हाला याच देवांमध्ये वाटा देतो. तुम्हाला त्यांच्याबरोबर भागीदार करतो.” म्हणूनच कोणत्याही देवाला आहुती दिली, तरी त…
  10. भुकेल्यांसाठी अन्नआतापर्यंत आत्म्याने आधी जगे निर्माण केली, मग त्यांचे रक्षण करणारे देव. त्या देवांना त्याने माणसाच्या शरीरात घरही दिले. ते सगळे भुकेले आहेत. म्हणून आत्म्याने विचार केला: “ही जगे झाली, आणि त्यांचे लोकपालही. आता त्यांच्यासाठी अन्न निर्माण करतो…
  11. अन्नाला आकार येतोजसे त्याने पुरुषाला ऊब दिली होती, तशीच आता जलाला दिली. त्या उबेने तापलेल्या जलातून एक आकार जन्मला. तो आकार, ते भरीव रूप, म्हणजेच अन्न. पुन्हा एकदा जलच सृष्टीचे मूळ द्रव्य ठरते. आता त्यातूनच खाण्याजोग्या साऱ्या गोष्टींना आकार मिळतो: धान्य, फ…
  12. अन्न पळून जातेनिर्माण होताच अन्न पाठ फिरवून पळू लागले. शरीर आणि भूक असलेला तो पहिला जीव, तो पुरुष, वाणीने त्याला पकडू पाहू लागला. पण वाणीला ते धरता आले नाही. त्याने ते वाणीने धरले असते, तर नुसते “अन्न” म्हटल्यानेच आपले पोट भरले असते. ज्याला खाल्ले जाते,…
  13. वासाने नाहीत्याने प्राणाने ते पकडू पाहिले, पण प्राणाला ते धरता आले नाही. ते धरता आले असते, तर नुसता अन्नाचा वास घेतल्यानेच पोट भरले असते. इथे प्राण म्हणजे नाकातला श्वास. फोडणीचा वास साऱ्या गल्लीत दरवळतो, पण त्याने गल्लीतल्या कुणाचेच पोट भरत नाही.
  14. पाहण्याने नाहीत्याने दृष्टीने ते पकडू पाहिले, पण दृष्टीला ते धरता आले नाही. ते धरता आले असते, तर नुसते अन्नाकडे पाहिल्यानेच पोट भरले असते. मिठाईच्या दुकानाच्या काचेपाशी उभ्या मुलाला हे चांगले ठाऊक असते. पाहून भूक उलट वाढतेच.
  15. ऐकण्याने नाहीत्याने श्रवणाने ते पकडू पाहिले, पण श्रवणाला ते धरता आले नाही. ते धरता आले असते, तर नुसते अन्नाबद्दल ऐकल्यानेच पोट भरले असते. लग्नातल्या पंगतीचे वर्णन कितीही रंगवून ऐकले, तरी त्यावर कुणी तृप्त होऊन झोपत नाही.
  16. स्पर्शाने नाहीत्याने त्वचेने ते पकडू पाहिले, पण स्पर्शाला ते धरता आले नाही. ते धरता आले असते, तर नुसता अन्नाला हात लावल्यानेच पोट भरले असते. बाजारात फळे हाताळून कुणाचे पोट भरत नाही.
  17. विचाराने नाहीत्याने मनाने ते पकडू पाहिले, पण मनाला ते धरता आले नाही. ते धरता आले असते, तर नुसता अन्नाचा विचार केल्यानेच पोट भरले असते. या शक्तींमध्ये सर्वांत श्रेष्ठ असलेले मनसुद्धा इथे हरते. जेवणाचा विचार सगळे मन व्यापून टाकू शकतो, आणि पोट मात्र रिकामे…
  18. बाहेर सोडण्याने नाहीत्याने जननेंद्रियाने ते पकडू पाहिले, पण त्यालाही ते धरता आले नाही. ते धरता आले असते, तर नुसते शरीरातून काही बाहेर सोडल्यानेच पोट भरले असते. हे इंद्रिय फक्त बाहेर देते; आत काहीच घेत नाही. आता प्रत्येक शक्तीने प्रयत्न करून पाहिला, आणि प्रत्ये…
  19. गिळणारा श्वासशेवटी त्याने अपानाने ते पकडू पाहिले, आणि अपानाने त्याने ते अन्न गिळले. अन्न पकडतो तो हाच अपान. हा अपान, म्हणजेच वायू, अन्नावर जगतो. अपानाचा जन्म नाभीतून झाला होता, आणि तोच अन्न शरीरात खाली नेतो. गिळणे आणि पचवणे हे त्याचे काम; अन्न आत आणणे फ…
  20. “मग मी कोण?”आता शरीर पूर्ण झाले. त्याला शक्ती आहेत, देव आहेत, अन्न आहे, आणि ते अन्न आत आणणारा अपानही आहे. मग आत्म्याने हे सारे पाहून विचार केला: “माझ्याशिवाय हे कसे चालेल?” त्याने पुन्हा विचार केला: “दोन वाटांपैकी कोणत्या वाटेने मी यात शिरू?” शंकराचार्…
  21. टाळूवरचे द्वारमग आत्म्याने डोक्याच्या अगदी वरची, भांग पडतो तिथली शिवण फोडली, आणि त्या द्वाराने तो आत शिरला. त्या द्वाराला विदृती म्हणतात, आणि ते आनंदाचे स्थान आहे. आत्म्याला तीन निवास आहेत, आणि झोपेचे तीन प्रकार: हा एक निवास, हा दुसरा, हा तिसरा. विदृती म…
  22. “मी ते पाहिले!”शरीरात जन्मल्यावर आत्म्याने तिथल्या सगळ्या जीवांकडे पाहिले. “इथे माझ्याहून वेगळे म्हणता येईल असे काय आहे?” त्याने विचारले. आणि त्याला दिसले की हाच पुरुष, ज्या माणसात तो शिरला होता, तो म्हणजे सर्वत्र भरून राहिलेले ब्रह्मच आहे. “मी ते पाहिले!…
  23. इंद्र हे नाव का?म्हणून त्याचे नाव इदंद्र, म्हणजे “ज्याने ते पाहिले तो”. इदंद्र हेच त्याचे खरे नाव. पण लोक त्याला इंद्र म्हणतात, अर्थ लपवणारे नाव. कारण देवांना झाकलेलेच आवडते. देवांना झाकलेलेच आवडते. वैदिक सूक्तांत इंद्र हा देवांचा राजा, सर्वांत जास्त स्तुत…
  24. पहिला जन्मऐतरेयाच्या पहिल्या भागाने सांगितले की आत्म्याने जग कसे निर्माण केले, आणि तो माणसाच्या शरीरात कसा शिरला. त्या शरीरात आत्मा जागा होऊ शकतो, आणि आपण ब्रह्म आहोत हे पाहू शकतो. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. पण बहुतेक वेळा तो जागा हो…
  25. आपल्याच अवयवासारखेस्त्रीच्या ठायी वडिलांचे बीज तिचाच भाग होते, तिच्या हाता-पायाइतके तिचे स्वतःचे. म्हणूनच त्याने तिला काही इजा होत नाही. त्यांचा जो आत्मा तिच्यात आला आहे, त्याचे ती पोषण करते. जी गोष्ट आपण गृहीत धरतो, त्याच गोष्टीचे हा मंत्र नवल करतो. शरीरात…
  26. दुसरा जन्मती मुलाचे पोषण करते, म्हणून तिचेही पोषण व्हायला हवे. भाष्यकार याचा अर्थ असा घेतात: ती गर्भवती असताना पतीने तिची काळजी घ्यावी. मग मूल जन्मते, आणि त्या क्षणापासून वडील मुलाची काळजी घेतात. मुलाची काळजी घेताना ते स्वतःच्याच आत्म्याची काळजी घेत…
  27. तिसरा जन्मकाळाच्या ओघात मुलगा, वडिलांचा हा आत्मा, त्यांची जागा घेतो. कुटुंबाने करायची पुण्यकर्मे तो पुढे चालवतो. मग वडिलांचा दुसरा आत्मा, म्हणजे ते स्वतः, आपले कर्तव्य पूर्ण करून म्हातारे होतात, आणि मरतात. इथून गेल्यावर ते पुन्हा जन्मतात. हा त्यांचा…
  28. ससाण्याची सुटकाया फेऱ्यातून सुटायला काही वाट आहे का? उपनिषद याचे उत्तर वामदेवांच्या एका ऋचेने देते. वामदेव हे ऋग्वेदातल्या महान ऋषींपैकी एक. ते म्हणाले: “मी गर्भात असतानाच या देवांचे सगळे जन्म जाणले. लोखंडाच्या शंभर किल्ल्यांनी मला कोंडून ठेवले होते. पण स…
  29. सर्व जन्मांच्या पलीकडेहे जाणून, शरीर गळून पडताच वामदेव वर गेले. त्या स्वर्गीय जगात त्यांना हवे ते सारे मिळाले, आणि ते अमर झाले. होय, ते अमर झाले. त्यांना चौथा जन्म नव्हता. त्यांचा देह पडला, तेव्हा ते साऱ्या फेऱ्यातून मुक्त होऊन वर गेले. शंकराचार्यांच्या मते इथले…
  30. आत्मा कोणता?ऐतरेयाने आधी सांगितले की आत्म्याने जग कसे निर्माण केले, आणि तो माणसाच्या शरीरात कसा शिरला. मग सांगितले की आत्मज्ञान मुक्त करेपर्यंत माणूस जन्मामागून जन्म कसा घेत राहतो. आता शेवटचा भाग तो प्रश्न विचारतो, ज्याच्याकडे आतापर्यंतची सारी कथा येत…
  31. एक प्रकाश, अनेक नावेउत्तर असे: ज्याला आपण हृदय आणि मन म्हणतो, तेच. मग मंत्र त्यांच्या अनेक व्यापारांची नावे घेतो. भान, आज्ञा, समज आणि बुद्धी. मेधा, दृष्टी, धैर्य, मती आणि चिंतन. उत्साह, स्मृती, संकल्प आणि निश्चय; प्राणशक्ती, कामना आणि इच्छाशक्ती. ही सारी प्रज्…
  32. प्रज्ञान हेच ब्रह्महे प्रज्ञान म्हणजेच सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव, इंद्र आणि प्रजापती. तेच सगळे देव. तेच पाच महाभूते: पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि तेज. तेच लहानसहान आणि मिश्र जातींचे सगळे जीव, आणि जीवनाचे प्रत्येक बीज: अंड्यातून जन्मणारे, गर्भातून जन्मणारे, घामातून…
  33. मृत्यूच्या पलीकडेप्रज्ञानरूप अशा या आत्म्यासह तो या जगातून वर गेला. त्या स्वर्गीय जगात त्याला हवे ते सारे मिळाले, आणि तो अमर झाला. होय, तो अमर झाला. ॐ. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य इथला “तो” म्हणजे दुसऱ्या भागातले ऋषी वामदेव, किंवा त्यांच्यासारखा ब्रह…