प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
टाळूवरचे द्वार
स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १२ ॥
मग आत्म्याने डोक्याच्या अगदी वरची, भांग पडतो तिथली शिवण फोडली, आणि त्या द्वाराने तो आत शिरला. त्या द्वाराला विदृती म्हणतात, आणि ते आनंदाचे स्थान आहे. आत्म्याला तीन निवास आहेत, आणि झोपेचे तीन प्रकार: हा एक निवास, हा दुसरा, हा तिसरा. विदृती म्हणजे तान्ह्या बाळाच्या डोक्यावरची मऊ टाळू. इतर शक्ती खालच्या द्वारांनी आत आल्या; आत्मा मात्र सर्वांत वरून आला. भाष्यकार याला आनंदाचे स्थान म्हणतात, कारण आत्म्याला जाणणारा मरणाच्या वेळी याच द्वाराने शरीर सोडतो. तो ब्रह्माकडे जातो. ब्रह्म म्हणजे साऱ्या जगामागचे एकमेव सत्य. “हा एक निवास” म्हणताना गुरूंनी बोटाने दाखवले असावे. शंकराचार्यांच्या मते तीन निवास म्हणजे आपण जगतो त्या तीन अवस्था: जागृती, जिचे स्थान डोळा; स्वप्न, ज्याचे स्थान मन; आणि सुषुप्ती, जिचे स्थान हृदय. जागृतीसकट तिन्हींना ते झोपच म्हणतात, कारण कोणत्याच अवस्थेत आपण आत्म्याविषयी जागे नसतो. ते आणखी एक अर्थही मान्य करतात: वडिलांचे शरीर, आईचा गर्भ, आणि आपले स्वतःचे शरीर.