प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
प्रज्ञान हेच ब्रह्म
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जरायुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३ ॥
हे प्रज्ञान म्हणजेच सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव, इंद्र आणि प्रजापती. तेच सगळे देव. तेच पाच महाभूते: पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि तेज. तेच लहानसहान आणि मिश्र जातींचे सगळे जीव, आणि जीवनाचे प्रत्येक बीज: अंड्यातून जन्मणारे, गर्भातून जन्मणारे, घामातून जन्मणारे, आणि अंकुरातून उगवणारे. तेच घोडे, गायी, माणसे आणि हत्ती; आणि जे जे श्वास घेते, चालते, उडते किंवा जागीच स्थिर असते, ते सारे. या सगळ्याचे नेत्र प्रज्ञान आहे, आणि हे सारे प्रज्ञानातच स्थिरावलेले आहे. जगाचे नेत्र प्रज्ञान. प्रज्ञानच जगाचा आधार. प्रज्ञान हेच ब्रह्म. प्रजापती, म्हणजे “प्रजांचा स्वामी”, हे सृष्टिकर्त्याचेच आणखी एक नाव. सगळ्या जीवसृष्टीची वर्गवारी पूर्वी या चार प्रकारच्या जन्मांनी केली जाई. घामातून जन्मणारे, म्हणजे स्वेदज: उवा आणि इतर लहान कीटक. शेवटचे शब्द, “प्रज्ञानं ब्रह्म”, हे उपनिषदांच्या चार महावाक्यांपैकी एक. परंपरा त्यांना उपनिषदांच्या शिकवणीचे हृदय मानते. जगामागचे एकमेव सत्य, ब्रह्म, म्हणजेच प्रज्ञान. या लांबलचक यादीतले काहीही त्याच्याबाहेर नाही, जशी कोणतीही लाट समुद्राबाहेर नसते. आणि ज्या जाणिवेत तुम्ही हे शब्द वाचत आहात, तीही हेच प्रज्ञान आहे.