प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
एक प्रकाश, अनेक नावे
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥ २ ॥
उत्तर असे: ज्याला आपण हृदय आणि मन म्हणतो, तेच. मग मंत्र त्यांच्या अनेक व्यापारांची नावे घेतो. भान, आज्ञा, समज आणि बुद्धी. मेधा, दृष्टी, धैर्य, मती आणि चिंतन. उत्साह, स्मृती, संकल्प आणि निश्चय; प्राणशक्ती, कामना आणि इच्छाशक्ती. ही सारी प्रज्ञानाचीच नावे आहेत. प्रज्ञान म्हणजे फक्त जाणीव असणे: ज्या जाणण्यात प्रत्येक दृश्य, प्रत्येक आवाज आणि प्रत्येक विचार उमटतो, ते जाणणे. या यादीत विचार करणे, भावना, इच्छा करणे आणि नुसते जिवंत असणे, सगळे एकत्र आले आहे. या वेगवेगळ्या गोष्टी वाटतात. पण उपनिषद म्हणते, ही एकच गोष्ट आहे, अनेक नावांनी ओळखली जाणारी. प्रत्येक व्यापार म्हणजे प्रज्ञानानेच घेतलेला एक आकार. एकच प्रकाश अनेक रंगांच्या खिडक्यांतून झळकतो, तसे. म्हणून आत्मा म्हणजे डोळा नव्हे, कान नव्हे. ज्या जाणिवेमुळे डोळा पाहतो आणि कान ऐकतो, ती जाणीव म्हणजे आत्मा.