प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
आत्मा कोणता?
कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १ ॥
ऐतरेयाने आधी सांगितले की आत्म्याने जग कसे निर्माण केले, आणि तो माणसाच्या शरीरात कसा शिरला. मग सांगितले की आत्मज्ञान मुक्त करेपर्यंत माणूस जन्मामागून जन्म कसा घेत राहतो. आता शेवटचा भाग तो प्रश्न विचारतो, ज्याच्याकडे आतापर्यंतची सारी कथा येत होती. “ज्याची आपण आत्मा म्हणून उपासना करतो, तो हा कोण? आत्मा नेमका कोणता? ज्याच्यामुळे आपण पाहतो, ऐकतो, वास घेतो, तो? की ज्याच्यामुळे आपण बोलतो, ज्याच्यामुळे गोड आणि कडू यांतला फरक कळतो, तो?” उपनिषदांत उपासना म्हणजे एखाद्या गोष्टीवर ध्यान करणे, ती स्थिरपणे मनात धरून ठेवणे. ध्यान करणाऱ्यांना जाणून घ्यायचे आहे की “आत्मा” म्हणताना ते नेमके कशाला मनात धरून ठेवत आहेत. पहिल्या भागात प्रत्येक शक्ती शरीरात शिरताना दिसली: दृष्टी डोळ्यांत, श्रवण कानांत, वाणी मुखात. मग आत्माही आत आला, आणि त्याने विचारले, “मी कोण?” आता तोच प्रश्न परत येतो. आत्मा या शक्तींपैकी एक आहे, की त्या सगळ्यांच्या मागे असलेला तो एक?