प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
पुरुषाची घडण
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ॥ ३ ॥
मग त्याने विचार केला: “ही जगे झाली. आता त्यांच्यासाठी लोकपाल निर्माण करतो.” लोकपाल म्हणजे जगांचे रक्षक, त्यांच्यावर सत्ता चालवणाऱ्या आणि त्यांना चालू ठेवणाऱ्या शक्ती. त्याने निर्माण केलेल्या जलातूनच त्याने एक पुरुष वर काढला, आणि त्याला भरीव आकार दिला. हा पुरुष अजून आपल्यासारखा माणूस नाही. उपनिषदांवरचे जुने भाष्यकार त्याला विराट पुरुष मानतात: सारे जग जणू एकच प्रचंड शरीर. त्यांच्यात अग्रगण्य आहेत आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य; इथे त्यांचाच अर्थ घेतला आहे. ते सांगतात, ज्या जलातून पुरुषाला वर काढले, ते जल म्हणजे सारी महाभूते, आणि त्यांत जल पहिले. कुंभार मातीच्या गोळ्याला आकार देतो, तसा आत्म्याने या महाभूतांतून पुरुषाला आकार दिला. लोकपाल याच पुरुषातून बाहेर येणार आहेत, ते पुढचा मंत्र दाखवतो. ते म्हणजे वेदांमधले देव. पुढे कथा त्यांना पुन्हा माणसाच्या शरीरात आणून बसवणार आहे.