प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
शरीर आणि विश्व
तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रद्दिशस्त्वङ् निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ ४ ॥
मग आत्म्याने त्या पुरुषाला ऊब दिली, जशी पक्षीण अंड्याला देते. आणि अंडे फुटावे तसे ते शरीर फुटले, एकामागून एक द्वारे उघडली. आधी मुख: मुखातून वाणी, आणि वाणीतून अग्नी. मग नाकपुड्या: त्यांतून प्राण, म्हणजे श्वास, आणि प्राणातून वायू. मग डोळे: त्यांतून दृष्टी, आणि दृष्टीतून सूर्य. कान: त्यांतून श्रवण, आणि श्रवणातून दिशा, म्हणजे अवकाशाच्या चारही बाजू. त्वचा: तिच्यातून अंगावरचे केस, आणि केसांतून वनस्पती आणि वृक्ष. हृदय: त्यातून मन, आणि मनातून चंद्र. मग नाभी: तिच्यातून अपान आला. अपान म्हणजे खाली जाणारा श्वास, जो अन्न खाली नेऊन शरीराबाहेर टाकतो. आणि अपानातून मृत्यू; इथे तोही इतरांसारखा एक देव आहे. शेवटी जननेंद्रिय: त्यातून बीज, आणि बीजातून जल. या रचनेतच संदेश आहे. प्रत्येक पायरी शरीराच्या एका अवयवापासून त्याच्या शक्तीकडे जाते, आणि शक्तीपासून जगातल्या एका महान शक्तीकडे. आत्म्याला हवे होते ते लोकपाल म्हणजे हेच: अग्नी, वायू, सूर्य आणि बाकीचे. आणि प्रत्येक जण माणसाच्या एका शक्तीतून जन्मला. बाहेरचे जग आणि आतला माणूस, दोन्ही एकाच कापडातून बेतलेले आहेत.