प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
“मी ते पाहिले!”
स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमदर्शमिति ॥ १३ ॥
शरीरात जन्मल्यावर आत्म्याने तिथल्या सगळ्या जीवांकडे पाहिले. “इथे माझ्याहून वेगळे म्हणता येईल असे काय आहे?” त्याने विचारले. आणि त्याला दिसले की हाच पुरुष, ज्या माणसात तो शिरला होता, तो म्हणजे सर्वत्र भरून राहिलेले ब्रह्मच आहे. “मी ते पाहिले!” तो म्हणाला. संस्कृतमध्ये हा प्रश्न समजायला कठीण आहे, आणि भाषांतरकारांत मतभेद आहेत. बहुतेक जण त्याचा अर्थ असा घेतात: इथे आत्म्याहून वेगळे काही आहे का? शंकराचार्य सांगतात, शरीरात जन्मलेल्या आत्म्याला सुरुवातीला सगळे जीव स्वतःहून वेगळे वाटले. गुरूचे शब्द, उपनिषदांची महावाक्ये, नगाऱ्यासारखी त्याच्या कानात घुमली, तेव्हाच त्याला सत्य दिसले. ज्या माणसात तो राहायला आला, तो पुरुष कोणी लहानसा, वेगळा जीव नाही; तो साक्षात ब्रह्म आहे. ही प्रत्येक माणसाचीच कथा आहे, लहान रूपात. आत्मा शरीरात शिरतो, इंद्रियांच्या गर्दीत स्वतःला हरवतो. आणि आपण कधीच त्या संपूर्णाहून कमी नव्हतो, हे त्याला दिसते तेव्हा तो जागा होतो.