प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
ससाण्याची सुटका
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षन्नध श्येनो जवसा निरदीयमिति । गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५ ॥
या फेऱ्यातून सुटायला काही वाट आहे का? उपनिषद याचे उत्तर वामदेवांच्या एका ऋचेने देते. वामदेव हे ऋग्वेदातल्या महान ऋषींपैकी एक. ते म्हणाले: “मी गर्भात असतानाच या देवांचे सगळे जन्म जाणले. लोखंडाच्या शंभर किल्ल्यांनी मला कोंडून ठेवले होते. पण ससाण्यासारखा मी वेगाने ते फोडून बाहेर पडलो.” गर्भात असतानाच वामदेव असे म्हणाले. शंकराचार्यांच्या अर्थाप्रमाणे इथले “देव” म्हणजे शरीरातल्या शक्ती, ज्यांना पहिल्या भागाने माणसाच्या शरीरात घर दिले. त्यांचे जन्म म्हणजे जीवाने एकामागून एक घेतलेले अनेक जन्म. लोखंडी किल्ले म्हणजे जन्मोजन्मी वामदेवांना कोंडून ठेवणारी शरीरे, लोखंडासारखी फोडायला कठीण. आत्मज्ञानाने दिलेल्या बळावर, जाळे फाडून ससाणा उडून जावा, तसे ते त्यांतून बाहेर पडले. जन्माला येण्याआधीच वामदेवांनी स्वतःला आत्मा म्हणून ओळखले होते, आणि त्या ज्ञानाने त्या भिंती फोडल्या. तीन जन्म हा जर तुरुंग असेल, तर आत्म्याला जाणणे हाच त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग.