प्रमुख उपनिषदे · ऐतरेयोपनिषद्
पहिला जन्म
पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥
ऐतरेयाच्या पहिल्या भागाने सांगितले की आत्म्याने जग कसे निर्माण केले, आणि तो माणसाच्या शरीरात कसा शिरला. त्या शरीरात आत्मा जागा होऊ शकतो, आणि आपण ब्रह्म आहोत हे पाहू शकतो. ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. पण बहुतेक वेळा तो जागा होत नाही. मग काय होते, ते हा लहानसा दुसरा भाग दाखवतो: आत्मा, एक व्यक्ती म्हणून पाहिला तर, एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जातो. प्रत्येक आयुष्यात असे तीन जन्म हे उपनिषद मोजते. पहिला जन्म वडिलांच्या ठायी होतो. आपण प्रत्येक जण सुरुवातीला वडिलांचे बीज असतो. ते बीज म्हणजे त्यांच्या सर्व अवयवांतून गोळा झालेले तेज. म्हणून बीजाच्या रूपाने ते आपलाच आत्मा आपल्या आत वागवत असतात. ते बीज स्त्रीच्या ठायी ठेवतात, तेव्हा ते त्या आत्म्याला जन्म देतात. हा माणसाचा पहिला जन्म. जुन्या भारतीय समजुतीत बीज हे सगळ्या शरीराचे सार असते. म्हणून मूल हे वडिलांचेच दुसरे रूप, त्यांचा दुसरा आत्मा. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य या भागाकडे जन्मांच्या फेऱ्याचा शांतपणे घेतलेला आढावा म्हणून पाहतात. त्यांच्या मते, साधकाला या फेऱ्यातून सुटण्याची ओढ लागावी, हा या भागाचा हेतू.