Principal Upanishads · Chandogya Upanishad
गान के पीछे के देवता
अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच ॥ १ ॥ स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि ॥ २ ॥ भगवांस्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥ ३ ॥ अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ४ ॥ प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ५ ॥ अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ६ ॥ आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ७ ॥ अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ८ ॥ अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतन्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ९ ॥
राजा ने उस अजनबी की ओर मुड़कर पूछा, “आदरणीय, आप कौन हैं?” “मैं उषस्ति चाक्रायण हूँ।” “इन सारे पुरोहित-कर्मों के लिए मैंने आपको ही ढूँढा था, और आप नहीं मिले तो दूसरों को चुन लिया। अब कृपया ये सब आप ही सँभालिए।” “ठीक है,” उषस्ति ने कहा, “पर मेरी अनुमति से यही पुरोहित गाएँ। बस जितनी दक्षिणा इन्हें दें, उतनी ही मुझे भी दीजिए।” राजा ने हाँ कर दी। प्रस्तोता उनके पास आया। “प्रस्ताव का देवता कौन है?” “प्राण। अंत में सब प्राणी प्राण में ही समा जाते हैं, और फिर उसी से निकलते हैं। मेरी चेतावनी के बाद भी अगर तुम इसे जाने बिना गाते, तो तुम्हारा सिर गिर पड़ता।” शंकराचार्य ध्यान दिलाते हैं कि ख़तरा जानने वाले के सामने अनजाने गाने में था। उनके अनुसार, जो केवल कर्मकांड जानते हैं, वे फिर भी यज्ञ कर सकते हैं। उद्गाता से उन्होंने कहा, “सूर्य, क्योंकि जब वह ऊँचा (उत्) खड़ा होता है, तो सब प्राणी उसी का गान करते हैं।” प्रतिहर्ता से: “अन्न, क्योंकि सब प्राणी उसे लेकर (प्रति-हार) ही जीते हैं।” गान का हर हिस्सा अपने नाम से उस शक्ति से जुड़ा है, जिसके लिए वह गाया जाता है। गान को सच्चे अर्थ में वही गाता है, जो जानता है कि गान किसके लिए है। और उषस्ति, जो जूठे उड़द खाकर जिए थे, पुरोहितों को हटाते नहीं; वे बस उतनी ही दक्षिणा माँगते हैं।