प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गानामागच्या देवता
अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच ॥ १ ॥ स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि ॥ २ ॥ भगवांस्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥ ३ ॥ अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ४ ॥ प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ५ ॥ अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ६ ॥ आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥ ७ ॥ अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ॥ ८ ॥ अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतन्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ९ ॥
राजा त्या अनोळखी ब्राह्मणाकडे वळला. “स्वामी, आपण कोण?” “मी उषस्ती चाक्रायण.” “या सगळ्या पदांसाठी मी आपलाच शोध घेत होतो. आपण सापडला नाहीत, म्हणून इतरांना निवडले. आता ही सगळी पदे आपणच स्वीकारावीत.” “ठीक आहे,” उषस्ती म्हणाले, “पण माझ्या अनुमतीने हेच पुरोहित गातील. फक्त त्यांना जेवढी दक्षिणा द्याल, तेवढीच मला द्या.” राजाने ते मान्य केले. प्रस्तोता त्यांच्यापाशी आला. “प्रस्तावाची देवता कोणती?” “प्राण. सर्व प्राणी शेवटी प्राणात विलीन होतात, आणि पुन्हा त्यातूनच जन्मतात. माझ्या इशाऱ्यानंतरही ते न जाणता तू गायला असतास, तर तुझे मस्तक गळून पडले असते.” शंकराचार्य नमूद करतात, धोका होता तो जाणकारासमोर अज्ञानाने गाण्यात. ज्यांना फक्त विधी माहीत आहे, तेही तो करू शकतात. उद्गात्याला ते म्हणाले, “सूर्य; कारण सूर्य उंच (उद्) असतो तेव्हा सर्व प्राणी त्याचे गुणगान करतात.” प्रतिहर्त्याला म्हणाले, “अन्न; कारण सर्व प्राणी अन्न घेऊन (प्रति-हार) जगतात.” सामाचा प्रत्येक भाग ज्या शक्तीसाठी गायला जातो, तिच्याशी त्याचे नावच त्याला जोडते. गान कुणासाठी आहे, हे जाणणाराच ते खऱ्या अर्थाने गातो. आणि उष्ट्या अन्नावर दिवस काढलेले उषस्ती त्या पुरोहितांना हुसकावून लावत नाहीत; ते फक्त तेवढीच दक्षिणा मागतात.