PocketPage

मराठी

154 pieces

  1. गानातले अक्षरछांदोग्य उपनिषद म्हणजे “छंदोगांची”, सामगान करणाऱ्यांची शिकवण. ते सामवेदाचे आहे. चार प्राचीन वेदांपैकी सामवेदात यज्ञात गायची गाणी आहेत. मोठ्या यज्ञांत होता नावाचा पुरोहित ऋग्वेदातली सूक्ते म्हणत असे, अध्वर्यू प्रत्यक्ष विधी करत असे, आणि उद्ग…
  2. असुरांना अभेद्य प्राणआपल्यातली कोणती शक्ती खरा उद्गीथ आहे? एक कथा याचे उत्तर देते. देव आणि असुर दोघेही प्रजापतीची, म्हणजे सर्व प्रजांच्या स्वामीची, मुले. त्यांच्यात युद्ध पेटले होते. “याच्या जोरावर आपण जिंकू,” असे म्हणून देवांनी उद्गीथ हाती घेतला. आधी त्यांनी न…
  3. सूर्य, विराम आणि इच्छाआता उद्गीथाकडे पाहण्याच्या आणखी चार दृष्टी येतात. त्या आकाशापासून सुरू होऊन गायकाचा श्वास, त्याचा शब्द आणि त्याची इच्छा यांच्यापर्यंत येतात. पहिली दृष्टी सूर्याची. उगवताना तो जणू सर्व प्राण्यांसाठी उंच स्वरात गातो (उद्-गायति), आणि अंधार व भ…
  4. ध्वनीत लपलेले देवइतके ध्वनी असताना ॐच का? आणखी एक कथा याचे उत्तर देते. मृत्यूला भिऊन देव तीन वेदांत, यज्ञाच्या पवित्र शब्दांत, लपले. त्यांनी स्वतःला वेदांच्या छंदांनी झाकून घेतले. म्हणून छंदांना “छंदस्” म्हणतात; “छद्” म्हणजे झाकणे. पण पाण्यातला मासा दिसावा,…
  5. एक सूर्य, अनेक किरणेउद्गीथ म्हणजे ॐ, तो अमर ध्वनी. आपण त्याच्याकडे कसे पाहतो, त्यावरच तो आपल्याला काय देतो हे ठरते. सूर्य हा उद्गीथ आहे, आणि तोच ॐ आहे, कारण तो ॐ असा नाद करत आकाश पार करतो. कौषीतकी नावाचे एक पिता आपल्या मुलाला म्हणाले, “मी फक्त सूर्याचेच गान के…
  6. सूर्यातला सोनेरी पुरुषगान खरे कुणासाठी गायले जाते, हे दाखवण्यासाठी उपनिषद आता सारे जगच एक गान म्हणून पाहते. साम म्हणजे ऋचेवर टेकलेली चाल. म्हणून पृथ्वी ही ऋचा, आणि तिच्यावर जळणारा अग्नी हे साम. “साम” हा शब्दही तसाच फोडला आहे: पृथ्वी म्हणजे “सा”, अग्नी म्हणजे “अम…
  7. डोळ्यातला पुरुषआता हेच गान शरीरात सापडते, आणि त्याबरोबर दुसरा एक पुरुष. वाणी ही ऋचा, आणि प्राण हे साम. डोळा ही ऋचा, आणि त्यात दिसणारी आपली छबी हे साम. शंकराचार्य याचा अर्थ असा घेतात: दुसऱ्याच्या बुबुळात आपली जी लहानशी प्रतिमा दिसते, ती. कान ही ऋचा, आणि मन…
  8. तीन आचार्यांची चर्चाउद्गीथाचे तीन जाणकार एकदा एकत्र आले: शिलक शालावत्य, चैकितायन दाल्भ्य आणि प्रवाहण जैवली. “चला, उद्गीथाविषयी बोलू या,” असे म्हणून ते बसले. प्रवाहण राजा होते. ते म्हणाले, “आपण दोघे आदरणीय ब्राह्मण आहात. आपण आधी बोला; मी ऐकतो.” प्रश्न असा: हे ग…
  9. आकाश, जिथे सारे परतते“हे जग कशावर आधारलेले आहे?” “आकाशावर,” प्रवाहण म्हणाले. “सर्व प्राणी आकाशातून उत्पन्न होतात आणि आकाशातच परत जातात. आकाश त्या सर्वांहून मोठे आहे; तेच शेवटचे आश्रयस्थान.” इथे प्रश्न थांबतात: सारे काही आकाशाच्या आत आहे, आणि आकाशाला कुठेही कडा…
  10. उषस्ती आणि उष्टे उडीदअर्थ न जाणता पुरोहित गान करतात तेव्हा काय होते, ते पुढची कथा दाखवते. गारपिटीने कुरुदेशातली पिके उद्ध्वस्त झाली होती; हा प्रदेश म्हणजे आजच्या दिल्लीचा परिसर. उषस्ती चाक्रायण नावाचे एक विद्वान ब्राह्मण एका श्रीमंत माणसाच्या गावात अगदी कंगाल अ…
  11. गानामागच्या देवताराजा त्या अनोळखी ब्राह्मणाकडे वळला. “स्वामी, आपण कोण?” “मी उषस्ती चाक्रायण.” “या सगळ्या पदांसाठी मी आपलाच शोध घेत होतो. आपण सापडला नाहीत, म्हणून इतरांना निवडले. आता ही सगळी पदे आपणच स्वीकारावीत.” “ठीक आहे,” उषस्ती म्हणाले, “पण माझ्या अनुमती…
  12. कुत्र्यांचे गानभुकेच्या कथेनंतर अन्नासाठी गायलेले एक गान येते: कुत्र्यांचा उद्गीथ. बक दाल्भ्य, ज्यांना ग्लाव मैत्रेय असेही म्हणत, एकांतात वेदपाठ करायला गावाबाहेर गेले. तिथे एक पांढरा कुत्रा प्रकट झाला. इतर कुत्रे त्याच्याभोवती जमले: “स्वामी, आमच्यासाठी अन…
  13. नादांचे रहस्यगानातल्या सर्वांत लहान नादांनाही अर्थ आहे. सामगानात काही अक्षरे भरलेली असतात. त्यांना शब्दार्थ नसतो; ती फक्त चाल पुढे नेण्यासाठी गायली जातात, जसे आज एखादा गायक “ला ला” गातो. त्यांना स्तोभ म्हणतात. उपनिषद प्रत्येक स्तोभाची जगातल्या एकेका शक्…
  14. साम म्हणजे चांगलेछांदोग्य उपनिषद सामवेदाचे आहे, मोठ्या यज्ञांत गायल्या जाणाऱ्या गानांचा वेद. त्याच्या पहिल्या अध्यायात उद्गीथाचा, सामाच्या उंच स्वरातल्या गाभ्याचा, आणि त्याची सुरुवात करणाऱ्या ॐचा विचार झाला. आता हा अध्याय संपूर्ण सामाची उपासना करतो, म्हणजे…
  15. पाच भाग, वर आणि खालीसामगानाचे पाच भाग असत. त्यांची नावे पाठ करायची गरज नाही; त्यांचा क्रम महत्त्वाचा. आधी “हिं” असा हुंकार, म्हणजे हिंकार. मग प्रस्ताव, स्तुतीची सुरुवात. मग उद्गीथ, सामाचा उंच स्वरातला गाभा. मग प्रतिहार, म्हणजे प्रतिसाद; शब्दशः “परत घेणे”. आणि…
  16. वादळाचे गानयानंतर पाऊस येतो, कारण शंकराचार्य म्हणतात, जगे पावसावरच चालतात. वादळाचा आकारच सामगानासारखा असतो: हालचाल, चढ, शिखर, प्रतिसाद, आणि थांबा. वादळाआधी सुटणारा वारा हा हिंकार. आकार घेणारा ढग हा प्रस्ताव, कारण पावसाळ्यात जमणारा ढग पावसाची वर्दी देत…
  17. ढगापासून समुद्रापर्यंतपावसातून पाणी येते, आणि साम त्या पाण्यामागोमाग फिरत जाते. ढगांची दाटी हा हिंकार, आणि कोसळणारा पाऊस प्रस्ताव. पूर्वेकडे वाहणाऱ्या नद्या उद्गीथ, पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या प्रतिहार, आणि जिथे सारे पाणी शेवटी पोहोचते तो समुद्र म्हणजे निधन. जो अशी उपा…
  18. वर्ष हेच एक गानऋतू पाण्यावर अवलंबून असतात, म्हणून आता ते येतात. वसंत हिंकार, उन्हाळा प्रस्ताव, पावसाळा उद्गीथ, शरद प्रतिहार, आणि हिवाळा निधन. शंकराचार्य याची कारणे देतात. उन्हाळा ही सुरुवात, कारण उन्हाळ्यातच लोक पावसाळ्यासाठी जव आणि इतर धान्य साठवू लागतात…
  19. शेळ्या, गाई आणि माणसेचांगले ऋतू असले की कळप वाढतात, म्हणून आता पशू येतात. शेळ्या हिंकार, मेंढ्या प्रस्ताव, गाई उद्गीथ, घोडे प्रतिहार, आणि माणूस निधन. शंकराचार्य सांगतात, शेळ्या आघाडीवर, कारण एक वैदिक ग्रंथ त्यांना पशूंमध्ये पहिले म्हणतो; आणि मेंढ्या शेळ्यांच्या…
  20. उत्तरोत्तर दूर पोहोचणारी इंद्रियेपाच भागांचे शेवटचे साम आपल्या आत आहे, आणि ते चढत जाते. गंध हिंकार, वाणी प्रस्ताव, डोळा उद्गीथ, कान प्रतिहार, आणि मन निधन. प्रत्येक आधीच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. शंकराचार्य हा चढ दाखवतात. नाकाला फक्त त्याच्यापर्यंत पोहोचणारा गंध कळतो. वाणी दूरच…
  21. प्रत्येक शब्दात सात भागकाही सामांना सात भाग असत. त्यांत आणखी दोन भाग येतात: आदि, म्हणजे “आरंभ”, जो शंकराचार्यांच्या मते ॐ आहे; आणि उपद्रव, म्हणजे निधनाच्या “जवळ जाणे”. हे सात भाग हा अध्याय वाणीत, सूर्याच्या दिवसात आणि त्यांच्याच नावांत शोधतो. आधी वाणी. प्रत्येक भ…
  22. सात भागांचा दिवसमग सूर्य. तो साम आहे, कारण साम म्हणजे “सम”, सारखा, असाही अर्थ आहे. सूर्य कधी वाढत नाही, कधी कमी होत नाही, आणि तो सगळ्यांसाठी सारखा असतो. प्रत्येकाला वाटते, “तो माझ्याकडेच पाहतो आहे, माझ्याकडेच.” आणि प्रत्येक प्रकारचा जीव त्याच्या दिवसाच्या…
  23. मृत्यूपार नेणारी बावीस अक्षरेशेवटी त्या सात नावांचाच विचार. त्यांची अक्षरे नीट मोजली, तर सूर्यापर्यंत पोहोचायला जितकी लागतात, त्यापेक्षा एक जास्त भरतात. म्हणून ती गायकाला सूर्याच्याही पलीकडे नेतात. शंकराचार्य समजावतात, सूर्य म्हणजे मृत्यू, कारण त्याचे दिवस आणि रात्री प…
  24. इंद्रियांतले गायत्रआता सामवेदातली दहा विशिष्ट नावांची सामे येतात. शंकराचार्य म्हणतात, यज्ञात ती ज्या क्रमाने गायली जातात, त्याच क्रमाने. प्रत्येक साम जगाच्या एकेका भागावर “विणलेले” आहे: कापडात धागे जसे आरपार जातात, तसे त्याचे पाच भाग त्या भागातून जातात. प्रत्…
  25. अग्नीतले रथंतरदोन काठ्या घासून यज्ञाचा अग्नी पेटवताना रथंतर साम गातात, म्हणून ते अग्नीवर विणलेले आहे. घासणे हा हिंकार, धूर प्रस्ताव. ज्वाळा, ज्यांच्यात आहुती पडतात, त्या उद्गीथ. निखारे प्रतिहार. अग्नी मंदावणे हे निधन, आणि तो पूर्णपणे विझणे हेही निधनच. हे…
  26. मीलनातले वामदेव्यवामदेव्य साम स्त्री-पुरुषांच्या मीलनावर विणलेले आहे. म्हणजे या अगदी मानवी कृतीलाही पवित्र गानाचा आकार दिला आहे. पुरुषाने तिला बोलावणे हा हिंकार, आणि तिला प्रसन्न करणे प्रस्ताव. दोघांनी एकत्र पहुडणे उद्गीथ, आणि समोरासमोर पहुडणे प्रतिहार. परम…
  27. सूर्यातले बृहत्बृहत् सामाची देवता सूर्य, म्हणून ते सूर्याच्या दिवसामागोमाग चालते. उगवता सूर्य हिंकार; उगवून वर आलेला सूर्य, जेव्हा कामे सुरू होतात, तो प्रस्ताव. माध्यान्ह उद्गीथ. दुपारनंतरचा काळ, जेव्हा गुरे घरी हाकली जातात, तो प्रतिहार. मावळता सूर्य निधन…
  28. पावसाळी ढगातले वैरूपवैरूप साम पर्जन्यावर, म्हणजे पावसाळी ढगांच्या देवतेवर, विणलेले आहे. आधीचे वादळ इथे पुन्हा येते. ढग जमणे हा हिंकार, ढग आकार घेणे प्रस्ताव, आणि पाऊस उद्गीथ. विजा आणि गडगडाट प्रतिहार, आणि पाऊस थांबणे निधन. वैरूप म्हणजे “अनेक रूपांचे”, आणि शंकर…
  29. ऋतूंतले वैराजवैराज साम ऋतूंवर विणलेले आहे, पूर्वीच्याच क्रमाने. वसंत हिंकार, उन्हाळा प्रस्ताव, पावसाळा उद्गीथ, शरद प्रतिहार, आणि हिवाळा निधन. त्याच्या नावात “विराजति”, म्हणजे “तो झळाळतो”, याचा प्रतिध्वनी आहे, आणि तीच त्याची देणगी. शंकराचार्य म्हणतात, प्…
  30. जगांतल्या शक्वरीशक्वरी ऋचा जगांवर विणलेल्या आहेत; ही जगे आता क्षितिजापर्यंत, समुद्रापर्यंत पोहोचतात. पृथ्वी हिंकार, पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधले अंतरिक्ष प्रस्ताव, आणि आकाश उद्गीथ. चारी दिशा प्रतिहार, आणि समुद्र निधन. त्यांचे फळ: स्वतःची जगे, आणि त्याबरोबर…
  31. कळपातल्या रेवतीरेवती ऋचा त्याच कळपावर विणलेल्या आहेत. शेळ्या हिंकार, मेंढ्या प्रस्ताव, गाई उद्गीथ, घोडे प्रतिहार, आणि माणूस निधन. हे जाणणारा पशुधनाने श्रीमंत होतो, आणि त्याला पूर्ण आयुष्य, दीर्घ जीवन, संतती, पशुधन आणि कीर्ती लाभते. त्याचे व्रत: पशूंना कधी…
  32. शरीरातले यज्ञायज्ञीययज्ञायज्ञीय साम बाहेरून आत, शरीरातून जाते. सर्वांत बाहेरचे केस हिंकार. त्वचा प्रस्ताव, आणि शरीराचा बहुतेक भाग असलेले मांस उद्गीथ. हाडे प्रतिहार, आणि सर्वांत आतली मज्जा निधन. हे जाणणारा कधी लंगडा होत नाही, त्याचा कोणताही अवयव अपंग होत नाही.…
  33. देवतांतले राजनराजन साम, ज्याचे नावच तेजाशी नाते सांगते, तेजस्वी देवतांवर विणलेले आहे. अग्नी हिंकार, वायू प्रस्ताव, सूर्य उद्गीथ, नक्षत्रे प्रतिहार, आणि चंद्र निधन. शंकराचार्य समजावतात, यज्ञकर्मावर जगणाऱ्यांची मरणानंतरची वाट चंद्रापाशी संपते. हे जाणणारा य…
  34. सर्व काही व्यापणारे सामशेवटी साम एकाच वेळी सर्वांवर विणले जाते, तीन-तीनच्या पाच गटांत. तीन वेद हिंकार, कारण प्रत्येक विधीची सुरुवात त्यांच्यापासून होते. पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि आकाश ही तीन जगे प्रस्ताव. त्या जगांच्या शक्ती, अग्नी, वायू आणि सूर्य, उद्गीथ. नक्षत्रे, प…
  35. गान चांगले कसे गावेसर्व गोष्टींत साम पाहिल्यानंतर गायकाला त्याची कला शिकवली जाते, कारण त्याचा आवाजही देवांचाच आहे. प्रत्येक स्वराची एक देवता आहे. “बैलाच्या डुरकणीसारखा, गुरांना हितकारक असा खोल स्वर मी निवडतो,” असे गायक म्हणतो; तो स्वर अग्नीचा. अस्पष्ट स्वर प्…
  36. सर्व पुण्याच्या पलीकडे: ॐइथे अध्यायाला वळण मिळते. धर्माच्या, म्हणजे पवित्र कर्तव्याच्या, तीन शाखा आहेत. पहिली गृहस्थाची: यज्ञ, वेदाध्ययन आणि दान. दुसरी केवळ तपाची, जसे दीर्घ उपवास. तिसरी ब्रह्मचाऱ्याची: जो आयुष्यभर गुरूच्या घरी राहतो आणि तिथेच स्वतःला झिजवतो. या सग…
  37. यजमानाचे जग जिंकणेॐला यज्ञाच्या वर नेल्यानंतर, शंकराचार्य नमूद करतात, ग्रंथ पुन्हा यज्ञाकडे आणि एका कोड्याकडे वळतो. सोमयागात सोमाचा रस काढून दिवसातून तीन वेळा अर्पण केला जात असे; या अर्पणांना सवन म्हणत. आचार्य सांगतात, सकाळचे सवन वसूंचे, म्हणजे पृथ्वीच्या दे…
  38. सूर्य: मधाचे पोळेहा अध्याय सूर्याचे आणि हृदयाचे ध्यान करतो, आणि दोघांत एकच प्रकाश पाहतो. दुसरा अध्याय जिथे थांबला, तिथूनच तो सुरू होतो: सगळ्या वैदिक यज्ञांचे शेवटी फळ काय? उत्तर एका चित्रातून मिळते. सूर्य हे मधाचे पोळे आहे, आणि देव त्याच्या मधावर जगतात. आका…
  39. दक्षिणेचा शुभ्र मधदक्षिणेकडच्या किरणांत दुसरा मध आहे. इथे मधमाश्या म्हणजे यजुर्वेदाचे मंत्र: यज्ञातली प्रत्येक क्रिया करताना म्हणायची छोटी गद्य वचने. फूल यजुर्वेद. आणि रस, पूर्वीसारखाच, आहुतींचा. या मंत्रांनी तापवल्यावर या फुलानेही कीर्ती, तेज, तल्लख इंद्रिय…
  40. पश्चिमेचा काळा मधपश्चिमेकडच्या किरणांत मधमाश्या म्हणजे सामवेदाची गाने. सामवेद हाच या उपनिषदाचा वेद. फूल स्वतः सामवेद, आणि रस पुन्हा आहुतींचा. त्याचा मध, त्याच पाच देणग्या, सूर्यावर काळा रंग होऊन बसला: सूर्याच्या तेजातच जुन्या ऋषींना दिसलेली गडद निळी-काळी छट…
  41. उत्तरेचा सर्वांत गडद रंगउत्तरेकडच्या किरणांत मधमाश्या म्हणजे अथर्वा आणि अंगिरस या दोन प्राचीन ऋषिकुळांची सूक्ते. रक्षणाचे मंत्र आणि आशीर्वाद यांनी भरलेली ही सूक्ते मिळून अथर्ववेद बनतो. त्यांचे फूल म्हणजे इतिहास-पुराण: देवांच्या आणि राजांच्या जुन्या कथा. शंकराचार्य…
  42. सूर्याच्या मध्यातली थरथरवरच्या दिशेच्या किरणांत शेवटचा आणि सर्वश्रेष्ठ मध आहे. त्याच्या मधमाश्या म्हणजे गूढ शिकवणी, आणि त्याचे फूल ब्रह्म. या संस्कृत शब्दाला दोन अर्थ आहेत. एक, सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य, ब्रह्म; आणि दुसरा, वेदातला पवित्र शब्द. शंकराचार्य म्हणता…
  43. वसूंची मेजवानीपहिला, लाल मध वसूंचे अन्न आहे. वसू म्हणजे पृथ्वीच्या देवता. ते तो अग्नीच्या मुखाने घेतात; अग्नी म्हणजे प्रत्येक आहुती स्वीकारणारा देव. देव आपल्यासारखे खात-पीत नाहीत. हे अमृत नुसते पाहूनच ते तृप्त होतात. शंकराचार्य समजावतात, ते त्या लाल प्रक…
  44. रुद्रांचे दुप्पट युगशुभ्र मध रुद्रांचा. रुद्र म्हणजे अंतरिक्षाच्या देवता, आणि ते तो देवांचा राजा इंद्र याच्या मुखाने घेतात. तेही तो पाहूनच तृप्त होतात, त्या शुभ्र प्रकाशात विसावतात आणि त्यातून उठतात. हे जाणणारा त्यांच्यात सामील होतो. त्यांच्यात त्याचे युग दुप्…
  45. आदित्यांचे आणखी मोठे युगकाळा मध आदित्यांचा, आकाशाच्या देवतांचा. त्यांचे मुख वरुण, पाण्याचा देव. तो मध पाहणे हीच त्यांची मेजवानी. त्या काळ्या प्रकाशात ते विसावतात आणि त्यातून उठतात, आणि जाणणारा त्यांच्यापैकी एक होतो. युग पुन्हा दुप्पट होते. दक्षिणेकडचे उदय संपल्याव…
  46. मरुतांची पाळीसर्वांत गडद मध मरुतांचे अन्न. मरुत म्हणजे वादळांच्या देवता. ते तो सोमाच्या मुखाने घेतात; सोम म्हणजे यज्ञातल्या पवित्र पेयाचा देव. तो पाहूनच ते तृप्त होतात, त्या प्रकाशात विसावतात आणि उठतात. हे जाणणारा त्यांच्यात सामील होतो, आणि तोही तसेच कर…
  47. साध्यांची पाळीसूर्याच्या मध्यातली थरथर साध्यांचे अन्न. साध्य म्हणजे प्राचीन देव; ऋग्वेद त्यांना सर्वोच्च स्वर्गात ठेवतो. त्यांचे मुख ब्रह्म, म्हणजे या मधाचे फूल असलेला पवित्र शब्द. ते तो पाहूनच तृप्त होतात, त्यात विसावतात आणि उठतात, आणि जाणणारा त्यांच्या…
  48. कधीच न संपणारा दिवसत्या सगळ्या युगांनंतर सूर्य शिखरावर येतो, आणि मग तो पुन्हा उगवत नाही, मावळत नाही. तो मध्यभागी एकटाच उभा राहतो. शंकराचार्य समजावतात: प्रत्येक जीवाने आपल्या कर्मांचे फळ भोगून संपवले, की सूर्य सर्व जीवांना आपल्यात ओढून घेतो. ज्यांच्यासाठी उगवा…
  49. गायत्री आणि आतले आकाशमधुविद्येने सूर्याच्या वाटेने ब्रह्म गाठले. आता उपनिषद दुसऱ्या वाटेने, गायत्रीच्या वाटेने, तिथे पोहोचते. गायत्री हा एक वैदिक छंद, आणि त्या छंदातल्या सर्वांत पूजनीय मंत्राचे नावही; हा मंत्र म्हणजे सूर्याची रोजची प्रार्थना. शंकराचार्य समजावता…
  50. हृदयाची पाच दारेहृदयातले ब्रह्म कसे गाठायचे? हृदय म्हणजे पाच दारांचा एक महाल, आणि प्रत्येक दारावर एक देव पहारा देतो, अशी कल्पना इथे आहे. प्राण पाच प्रकारे काम करतो. प्रत्येक प्रकार एका दारातून जातो, आणि त्याच्याबरोबर एक इंद्रिय आणि जगातली एक शक्ती असते. एख…
  51. हे सारे ब्रह्मचआता अध्यायाचा गाभा येतो: शांडिल्य ऋषींच्या नावाने ओळखली जाणारी शिकवण. ती एका प्रसिद्ध वाक्याने सुरू होते: हे सारे ब्रह्मच आहे. आपण जे जे पाहतो, ते सगळे तेच एक सत्य आहे. याचे कारण एक खास घडवलेला शब्द सांगतो: तज्जलान्. सगळे त्याच्यातून जन्मते…
  52. कधीही न झिजणारी पेटीआतल्या आत्म्याकडून अध्याय आता एका पित्याच्या काळजीकडे वळतो. दोन खंडांपूर्वी ज्या वीर पुत्राचे वचन दिले होते, त्याच्यासाठीची ही काळजी. सारे विश्व एक मोठी पेटी आहे, अशी कल्पना इथे आहे. अंतरिक्ष तिचा आतला भाग, पृथ्वी तिचा तळ, आणि ती कधीच झिजत…
  53. आयुष्य म्हणजे यज्ञवडिलांनी मुलाच्या आयुष्यासाठी प्रार्थना केली; आता माणूस स्वतःच्या आयुष्याचे रक्षण करतो. माणूस म्हणजेच यज्ञ: त्याचे आयुष्य म्हणजे सोमयाग. त्यात दिवसातून तीन सवने, म्हणजे सोमरस काढण्याचे तीन विधी, होतात. प्रत्येक सवन एका छंदात गायले जाई. छंद…
  54. घोर आंगिरसांची कृष्णाला शिकवणअशा आयुष्याच्या प्रत्येक भागाला यज्ञात जागा आहे. सोमयागाआधी यजमान उपवास करत असे आणि व्रते घेत असे. म्हणून भूक, तहान आणि सुखांपासून दूर राहणे ही त्याची दीक्षा. खाणे, पिणे आणि सुख घेणे हे उपसद: यज्ञातले असे दिवस, जेव्हा त्याला थोडे खाता येत अ…
  55. चार पादांचे ब्रह्मआता ब्रह्म दोन प्रतीकांतून शिकवले जाते. आत, मनाची ब्रह्म म्हणून उपासना करावी; देवतांच्या जगात, आकाशाची ब्रह्म म्हणून. शंकराचार्य समजावतात, दोन्ही योग्य आहेत: ब्रह्म मनानेच जाणले जाते, आणि जसे ब्रह्म, तसेच आकाशही सर्वत्र, सूक्ष्म आणि अमर्याद…
  56. सूर्याला जन्म देणारे अंडेसूर्य हा ब्रह्मतत्त्वाचा एक पाद होता; आता तो संपूर्ण ब्रह्म आहे. सूर्याला मध म्हणून सुरू झालेला अध्याय त्याच्या जन्माने संपतो. शिकवण अशी: सूर्य ब्रह्म आहे. त्याची कथा अशी. सुरुवातीला हे जग असत्, म्हणजे “नसलेले”, होते. शंकराचार्य समजावतात, अ…
  57. हंसांचे बोलणे ऐकणारा राजाछांदोग्याचा हा चौथा अध्याय जिज्ञासूंच्या आणि गुरूंच्या कथा सांगतो. पहिली कथा जानश्रुती राजाची. तो जनश्रुताचा पणतू. तो आनंदाने, श्रद्धेने आणि भरभरून दान देई, आणि त्याच्या मुदपाकखान्यांत येईल त्या प्रत्येकासाठी अन्न शिजे. “सगळीकडे लोक माझे अन…
  58. गाई, रथ आणि वधूजानश्रुती सहाशे गाई, सोन्याचा हार आणि खेचरांचा रथ घेऊन रैक्वांकडे गेला. “रैक्व, या सहाशे गाई, हा हार आणि हा रथ. भगवन्, आपण ज्या देवतेची उपासना करता, ती मला शिकवा.” शंकराचार्य सांगतात, ऋषींना लग्न करायचे आहे आणि त्यासाठी धन हवे आहे, हे राजान…
  59. वायू आणि प्राणरैक्वांनी राजाला संवर्ग शिकवला: सारे काही आपल्यात ओढून घेणारी शक्ती. बाहेर ती वायू आहे. विझणारा अग्नी, मावळणारा सूर्य, मावळणारा चंद्र, आटणारे पाणी: हे सारे वायूतच जाते. आपल्या आत ती प्राण आहे. झोपेत वाणी, डोळा, कान आणि मन सारे प्राणात विरून…
  60. खरे बोलणारा मुलगागुरू नव्या शिष्याला आधी त्याचे गोत्र विचारत: प्राचीन ऋषीपर्यंत पोहोचणारे त्याचे कुळ. म्हणून सत्यकाम, ज्याच्या नावाचा अर्थच “सत्याची आस असलेला”, आपल्या आईला, जबालेला, म्हणाला, “आई, मला ब्रह्मचारी म्हणून गुरुगृही राहून वेद शिकायचा आहे. माझे ग…
  61. बैल बोलतोकळप हजाराचा झाला, तेव्हा बैल बोलला. सत्यकाम ज्यासाठी आला होता, तेच बैलाने त्याला देऊ केले: ब्रह्मज्ञान, म्हणजे सगळ्या जगामागच्या एकमेव सत्याचे ज्ञान. “सत्यकामा!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, आम्ही आता हजार झालो. आम्हाला गुरूंच्या घरी घेऊन चल. आणि…
  62. अग्नीतला गुरू“पुढचा पाद तुला अग्नी सांगेल,” बैल म्हणाला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सत्यकाम गाई हाकत गुरूंच्या घराकडे निघाला. संध्याकाळी त्या जिथे थांबल्या, तिथे त्याने अग्नी पेटवला, गाईंना कोंडले, अग्नीत समिधा घातल्या, आणि अग्नीच्या पश्चिमेला पूर्वेकडे तोंड क…
  63. संध्याकाळचा हंस“पुढचा पाद तुला हंस सांगेल,” अग्नी म्हणाला. पुन्हा दिवसभर सत्यकाम कळप हाकत राहिला. संध्याकाळी पुन्हा त्याने मुक्काम केला, अग्नी चेतवला आणि पूर्वेकडे तोंड करून बसला. एक हंस उडत त्याच्यापाशी उतरला. “सत्यकामा!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, मी तुला ब्…
  64. पाणकावळ्याचा पाद“शेवटचा पाद तुला मद्गु सांगेल,” हंस म्हणाला. दुसऱ्या दिवशी सत्यकाम कळप हाकत पुढे गेला, आणि आधीसारखाच संध्याकाळी मुक्काम केला. तो अग्नीपाशी बसला असताना एक मद्गु, म्हणजे मासे पकडायला पाण्यात सूर मारणारा पाणकावळा, उडत त्याच्यापाशी आला. “सत्यका…
  65. माणसाकडून न मिळालेले ज्ञानसत्यकाम गुरूंच्या घरी पोहोचला. “सत्यकामा!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, तू ब्रह्म जाणणाऱ्यासारखा तेजाने झळकतो आहेस. तुला कुणी शिकवले?” शंकराचार्य सांगतात, अशा माणसाची इंद्रिये शांत असतात, चेहरा हसरा असतो, आणि त्याला कसलीही चिंता उरत नाही. “माणसांन…
  66. उपकोसल आणि अग्नीपुढे सत्यकाम जाबाल स्वतः गुरू झाले. त्यांचा एक शिष्य होता, कमलाचा मुलगा उपकोसल. त्याने बारा वर्षे गुरूंच्या पवित्र अग्नींची सेवा केली. गृहस्थ असे तीन अग्नी सतत तेवत ठेवत, आणि त्यांना समिधा घालणे हे शिष्याचे काम असे. सत्यकामांनी इतर शिष्यांच…
  67. गार्हपत्य अग्नी बोलतोमग प्रत्येक अग्नीने त्याला एकेक करून शिकवले. आधी घरचा अग्नी, गार्हपत्य: तो कधी विझत नसे, आणि इतर अग्नी त्याच्यापासूनच पेटवले जात. “पृथ्वी, अग्नी, अन्न आणि सूर्य ही माझी रूपे. सूर्यात जो पुरुष दिसतो, तो मी आहे. तो मीच आहे.” सूर्यातला पुरुष म…
  68. दक्षिणाग्नी आणि चंद्रआता दक्षिणेकडचा अग्नी, अन्वाहार्यपचन. पुरोहितांसाठीचे भाताचे जेवण, अन्वाहार्य, त्याच्यावर शिजवले जाई, म्हणून हे नाव. त्याने स्वतःला रात्रीच्या आकाशात पाहिले. “पाणी, दिशा, नक्षत्रे आणि चंद्र ही माझी रूपे. चंद्रात जो पुरुष दिसतो, तो मी आहे. त…
  69. आहवनीय अग्नी आणि वीजमग पूर्वेकडचा आहवनीय अग्नी. यज्ञातल्या आहुती त्यातच अर्पण केल्या जात. त्याने स्वतःला विजेत पाहिले. “प्राण, आकाश, स्वर्ग आणि वीज ही माझी रूपे. विजेत जो पुरुष दिसतो, तो मी आहे. तो मीच आहे.” अशा रीतीने तीन अग्नी तीन मोठ्या प्रकाशांशी जुळतात: स…
  70. कमळाच्या पानावरचे पाणीमग अग्नी म्हणाले, “उपकोसला, सौम्या, आमची विद्या आणि आत्मविद्या तुला मिळाली. पण पुढची वाट तुला तुझे गुरू सांगतील.” अग्नींनी मिळून शिकवला तो हाच आत्मा, प्रत्येक जीवातला खरा “मी”: प्राण, आनंद आणि आकाश या रूपांत. वाट म्हणजे मृत्यूनंतर ज्ञानी ज्…
  71. परत न येण्याची वाट“डोळ्यात जो पुरुष दिसतो, तो आत्मा,” गुरू म्हणाले. “तो अमर आणि निर्भय आहे. तो ब्रह्म आहे. डोळ्यात तूप किंवा पाणी टाकले, तरी ते कडांकडे वाहून जाते.” शंकराचार्य सांगतात, ज्यांची दृष्टी आत वळली आहे, त्यांना हा पुरुष दिसतो: सगळ्या पाहण्यामागचा प…
  72. मौन पाळणारा पुरोहितजिज्ञासूंकडून हा अध्याय आता महायज्ञाच्या पुरोहितांकडे वळतो. शंकराचार्य सांगतात, या शिकवणी इथे आहेत, कारण त्याही आरण्यकांचा, म्हणजे वेगळे बसून अभ्यासायच्या वनग्रंथांचा, भाग आहेत. पहिली शिकवण सांगते: वाहणारा वायू म्हणजे यज्ञ. तो वाहत जातो (यन…
  73. भंगलेल्या यज्ञाची दुरुस्तीदुसरी शिकवण सांगते, यज्ञात दोष आला तर तो कसा भरून काढायचा. प्रजापतीने, प्रजांच्या स्वामीने, जगांवर तप केले आणि त्यांचे सार काढले: पृथ्वीतून अग्नी, अंतरिक्षातून वायू, आणि स्वर्गातून सूर्य. या तीन देवांवर तप करून त्याने अग्नीतून ऋग्वेदाच्या ऋ…
  74. सर्वांत श्रेष्ठ कोण?छांदोग्याचा हा पाचवा अध्याय मृतांच्या वाटांचा मागोवा घेतो, आणि शेवटी आत्म्यापाशी येऊन थांबतो: आपल्या अंतरंगातला आत्मा हाच सर्वांचा आत्मा. इथे आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचा अर्थ घेतला आहे. ते म्हणतात, या वाटा सांगितल्या आहेत त्या…
  75. प्राणाचे अन्न आणि वस्त्रप्राणाने विचारले, “माझे अन्न काय असेल?” बाकीचे म्हणाले, “जे जे आहे ते सारे, अगदी कुत्री आणि पक्षी खातात तेही.” म्हणून प्राणी जे जे खातात, ते सारे “अन”चे अन्न आहे; अन म्हणजे श्वास घेणारा, हे प्राणाचे साधे नाव. हे जो जाणतो, त्याच्यासाठी अन्न…
  76. गर्विष्ठ मुलाला पाच प्रश्नआता एक कथा. तिचे पाच प्रश्न आहेत, आणि त्यांचे उत्तर एकच: स्वर्गापासून गर्भापर्यंत जाणारी पाच अग्नींची एक साखळी. उद्दालक आरुणींचा मुलगा श्वेतकेतू पांचालांच्या सभेत आला. पांचाल हे उत्तर भारतातले एक लोक. त्यांचे राजे प्रवाहण जैवली, पहिल्या अध्…
  77. स्वर्ग हा एक अग्नीराजे शेवटच्या प्रश्नाचे उत्तर आधी देतात: पाच वेळा अर्पण केलेले पाणी पुरुष कसे होते. त्यांचे पाच अग्नी म्हणजे एकाच कथेचे पाच टप्पे: स्वर्गापासून गर्भातल्या बाळापर्यंत पाण्याचा प्रवास. प्रत्येक टप्पा अग्निहोत्राच्या अग्नीसारखा रंगवला आहे. अग्…
  78. पावसाचा ढग हा अग्नीचंद्रातून हे पाणी दुसऱ्या अग्नीत जाते आणि पाऊस होऊन पडते. “गौतम, पावसाचा ढग हा एक अग्नी आहे.” त्याचा देव पर्जन्य, पावसाच्या ढगांचा स्वामी. “वारा त्याची समिधा, धुके त्याचा धूर, वीज त्याची ज्वाला, वज्र त्याचे निखारे, आणि गडगडाट त्याच्या ठिणग्…
  79. पृथ्वी हा अग्नीपाऊस तिसऱ्या अग्नीत पडतो, आणि त्यातून अन्न उगवते. “गौतम, पृथ्वी हा एक अग्नी आहे. वर्ष त्याची समिधा, आकाश त्याचा धूर, रात्र त्याची ज्वाला, चार दिशा त्याचे निखारे, आणि त्यांच्या मधल्या उपदिशा त्याच्या ठिणग्या. या अग्नीत देव पावसाची आहुती देता…
  80. पुरुष हा अग्नीआता हे पाणी अन्न होऊन शरीरात शिरते आणि बीज बनते. “गौतम, पुरुष हा एक अग्नी आहे. वाणी त्याची समिधा, प्राण त्याचा धूर, जीभ त्याची ज्वाला, डोळा त्याचे निखारे, आणि कान त्याच्या ठिणग्या. या अग्नीत देव अन्नाची आहुती देतात, आणि त्या आहुतीतून वीर्य…
  81. स्त्री हा अग्नीपाचवा अग्नी म्हणजे जिथे जीवनाचा आरंभ होतो. उपनिषद त्याबद्दल मोकळेपणाने बोलते, आणखी एक पवित्र आहुती म्हणूनच. “गौतम, स्त्री हा एक अग्नी आहे. तिचे जननेंद्रिय त्याची समिधा; पुरुषाने तिला जवळ बोलावणे हा धूर; तिचे गर्भाशय ही ज्वाला; तो आत जे करतो…
  82. अग्नीतून पुन्हा अग्नीत“पाचव्या आहुतीला पाण्याला ‘पुरुष’ हे नाव असे मिळते. पातळ आवरणात गुंडाळलेले ते बाळ दहा महिने, किंवा नऊ, किंवा जितका काळ लागेल तितका, आत राहते, आणि मग जन्माला येते. जन्मल्यानंतर माणूस आपले आयुष्य जगतो. मरून आपल्या नेमलेल्या गतीला गेल्यावर लोक…
  83. दोन वाटा आणि तिसरी अवस्थाआधी दोन वाटा. सारे मृत चितेच्या अग्नीत जातात, आणि तिथे वाटा फुटतात. देवयान, म्हणजे देवांचा मार्ग, पाच अग्नी जाणणाऱ्यांसाठी आहे, आणि वनात श्रद्धेने आणि तपाने राहणाऱ्यांसाठी. शंकराचार्यांच्या मते याचा अर्थ, आपण या अग्नींतून जन्मलो हे जाणणारे…
  84. आत्म्याच्या शोधात पाच विद्वानजन्माकडे परत नेणाऱ्या वाटांवरून अध्याय आता त्यांच्या पलीकडच्या शिकवणीकडे वळतो. वेदांत पारंगत असे पाच मोठे गृहस्थ एकत्र जमून विचार करू लागले: प्राचीनशाल औपमन्यव, सत्ययज्ञ पौलुषी, इंद्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य आणि बुडिल आश्वतराश्वी.…
  85. स्वर्ग हे मस्तकपुढे दिसेलच की सहाही जिज्ञासूंच्या हाती एकाच संपूर्ण आत्म्याचा एकेक भाग आहे. अश्वपतींनी सुरुवात प्रत्येकाला आधीच काय ठाऊक आहे हे विचारून केली. शंकराचार्य नोंदवतात, शिष्याची स्वतःचीच समज जागी करण्याची ही गुरूची रीत. “औपमन्यव, तू आत्मा म्हणून…
  86. सूर्य हा डोळापुढे सत्ययज्ञ पौलुषी आले, आणि राजांनी त्यांना कुळनावाने हाक मारली. “प्राचीनयोग्य, तू आत्मा म्हणून कशाची उपासना करतोस?” “सूर्याची, आदरणीय राजे.” “तो वैश्वानर विश्वरूप, अनेक रूपांचा.” सूर्य पांढरा, निळा आणि इतर सारे रंग दाखवतो, असे शंकराचार्य…
  87. वारा हा प्राणतिसरे इंद्रद्युम्न भाल्लवेय. राजांनी त्यांना वैयाघ्रपद्य म्हणून हाक मारली. आत्मा म्हणून कशाची उपासना करतोस, असे विचारल्यावर ते म्हणाले, “वाऱ्याची, आदरणीय राजे.” “तो वैश्वानर पृथग्वर्त्मा, अनेक वाटांनी जाणारा,” राजे म्हणाले; शंकराचार्य सांगत…
  88. आकाश हे धड“शार्कराक्ष्य, तू आत्मा म्हणून कशाची उपासना करतोस?” राजांनी जन शार्कराक्ष्य यांना विचारले. “आकाशाची, आदरणीय राजे.” “तो वैश्वानर बहुल, विपुल.” आकाश सगळीकडे आहे, आणि शंकराचार्यांच्या मते हीच त्याची विपुलता. “म्हणून तुझ्यापाशी मुलेबाळे आणि धन…
  89. पाणी हे मूत्राशयबुडिल आश्वतराश्वी, ज्यांनाही वैयाघ्रपद्य म्हणून हाक मारली, त्यांना तोच प्रश्न विचारला. “पाण्याची, आदरणीय राजे.” “तो वैश्वानर रयी, धन,” राजे म्हणाले. शंकराचार्य दुवा जोडतात: पाण्याने अन्न येते, आणि अन्नाने धन. “म्हणून तू धनवान आहेस, आणि अंगा…
  90. पृथ्वी हे पायशेवटी उद्दालक आरुणी, जे सगळ्यांना घेऊन आले होते. “गौतम, तू आत्मा म्हणून कशाची उपासना करतोस?” “पृथ्वीची, आदरणीय राजे.” “तो वैश्वानर प्रतिष्ठा, आधार. म्हणून तू मुलेबाळे आणि गुरेढोरे यांच्यासह भक्कम उभा आहेस.” त्यांनाही आशीर्वाद मिळाला, आणि शे…
  91. आत असलेला संपूर्ण आत्मामग राजे सहाही जणांना उद्देशून म्हणाले, “हा वैश्वानर आत्मा जणू काही वेगळा आहे असे समजून तुम्ही अन्न खाता.” शंकराचार्य त्यांची तुलना हत्ती समजून घ्यायला धडपडणाऱ्या जन्मांधांशी करतात. “पण जो वैश्वानराची प्रादेशमात्र म्हणून, आणि आत जाणलेला (अभि…
  92. पहिला घासअशा रीतीने जेवण हे अग्निहोत्र होते, आणि मुख त्याचा अग्नी. आलेल्या अन्नातून पहिले पाच घास पाच प्राणांना, प्रत्येकी एक, अर्पण करायचे. प्राण म्हणजे बाहेर जाणारा आणि आत येणारा श्वास. व्यान शरीरभर पसरतो, आणि अपान खाली आणि बाहेर जातो. समान मध्ये…
  93. दुसरा घासदुसरा घास व्यानाला: “व्यानाय स्वाहा!” व्यान तृप्त झाला की कान तृप्त होतो; कान चंद्राला तृप्त करतो; चंद्र चारही दिशांना; आणि दिशा, त्या आणि चंद्र ज्यांवर सत्ता चालवतात त्या सर्वांना. असा एक घास आकाशाच्या कडांपर्यंत पोहोचतो, आणि तेच लाभ परत ख…
  94. तिसरा घासतिसऱ्या घासाला तो म्हणतो, “अपानाय स्वाहा!” अपान तृप्त झाला की वाणी तृप्त होते; वाणी अग्नीला; अग्नी पृथ्वीला; आणि पृथ्वी, ती आणि अग्नी ज्यांवर सत्ता चालवतात त्या सर्वांना. जुन्या कल्पनेत अग्नी हा वाणीचा देव, आणि तो पृथ्वीवर जळतो. म्हणून खाणा…
  95. चौथा घासचौथा घास समानासाठी: “समानाय स्वाहा!” तो तृप्त झाला की मन तृप्त होते; मन पर्जन्याला, पावसाच्या ढगांच्या देवाला; पर्जन्य विजेला; आणि वीज, ती आणि पावसाचा ढग ज्यांवर सत्ता चालवतात त्या सर्वांना. खाणाऱ्याला तेच लाभ मिळतात.
  96. पाचवा घासपाचवा, शेवटचा घास उदानासाठी: “उदानाय स्वाहा!” तो तृप्त झाला की त्वचा तृप्त होते; त्वचा वाऱ्याला; वारा आकाशाला; आणि आकाश, ते आणि वारा ज्यांवर सत्ता चालवतात त्या सर्वांना. पाच घास, पाच प्राण. त्यांच्याद्वारे एकच जेवण डोळा आणि सूर्य, कान आणि च…
  97. जगाला पोसणारा अग्नीहे न जाणता जो अग्निहोत्र करतो, तो धगधगते निखारे बाजूला सारून राखेवर आहुती ओतणाऱ्यासारखा. शंकराचार्यांच्या मते साध्या विधीला इथे कमी लेखले आहे ते फक्त ज्ञान्याच्या यज्ञाची स्तुती करण्यासाठी. जो हे जाणून अग्निहोत्र करतो, तो सर्व जगांत, सर्व प…
  98. सगळे उलगडणारी एक शिकवणश्वेतकेतू हा एका नामवंत गुरूंचा मुलगा. वडिलांनी त्याला शिकायला दूर पाठवले. “जा, गुरूंच्या घरी ब्रह्मचारी म्हणून राहा,” ते म्हणाले. “आपल्या कुळात कुणी न शिकता नुसता जन्माने ब्राह्मण म्हणून राहत नाही.” ब्राह्मण कुळात जन्मलेल्याने वेद शिकून ते…
  99. एकच एक सत्वडिलांनी अगदी आरंभापासून सांगायला सुरुवात केली. “सौम्या, सुरुवातीला हे जग केवळ सत् होते: एकच एक, दुसरे काहीही नसलेले. काही जण म्हणतात, सुरुवातीला केवळ असत् होते, एकच एक, दुसरे काहीही नसलेले, आणि असत्‌मधून सत् जन्मले.” सत् म्हणजे साधे “जे आह…
  100. आपल्याच सृष्टीत शिरलेले सत्“सगळे जीव केवळ तीन प्रकारच्या बीजांतून येतात: अंड्यातून जन्मणारे (अंडज), जिवंत जन्मणारे (जीवज) आणि जमीन फोडून उगवणारे (उद्भिज्ज).” म्हणजे पक्षी आणि साप, पशू आणि माणसे, आणि वनस्पती. मूळ ग्रंथ सत्‌ला आणि या तीन तत्त्वांना “देवता” म्हणतो: पूजन…
  101. लाल, पांढरा आणि काळावडिलांनी ही तीन तत्त्वे अग्नीत दाखवली. तेज लाल रंगात दिसते, पाणी पांढऱ्या, आणि अन्न, म्हणजे पृथ्वी, काळ्या. प्रत्येकाचा हाच रंग तेव्हा सर्वांना ठाऊक होता, असे शंकराचार्य सांगतात. “अग्नीतला लाल रंग हे तेजाचे रूप; पांढरा, पाण्याचे; काळा, अन्न…
  102. अन्नाचे काय होते?बाहेरच्या जगावरून वडील देहाकडे वळले. पुढचा भाग दाखवतो की मनसुद्धा याच तीन तत्त्वांचे बनलेले आहे; लवकरच एक परीक्षा ते सिद्ध करणार आहे. “खाल्लेल्या अन्नाचे तीन भाग होतात. त्याचा सर्वांत स्थूल भाग मल होतो, मधला मांस, आणि सर्वांत सूक्ष्म भाग मन…
  103. घुसळलेल्या दह्याचे लोणीवडिलांनी स्वयंपाकघरातले एक उदाहरण घेतले. “सौम्या, दही घुसळले की त्याचा सर्वांत सूक्ष्म भाग वर येतो आणि लोणी होतो. तसेच अन्न खाल्ले की त्याचा सर्वांत सूक्ष्म भाग वर येतो आणि मन होतो.” शंकराचार्य म्हणतात, रवी जशी दही घुसळते, तसा पोटातला अग्नी…
  104. निखारा आणि उपवास“सौम्या, माणसाला सोळा कला असतात.” शंकराचार्यांच्या मते या कला म्हणजे अन्नातून मनाला मिळणारे बळ, सोळा भागांत वाटलेले. “पंधरा दिवस काहीही खाऊ नकोस, पण हवे तेवढे पाणी पी. प्राण पाण्याचा बनलेला आहे, म्हणून पाणी पीत राहिलास तर तो तुला सोडून जाणा…
  105. ते तूच आहेसदेह आणि मन यांच्या खाली काय आहे, तिकडे उद्दालक आरुणी आता वळतात, आणि सुरुवात झोपेपासून करतात. “सौम्या, गाढ झोप म्हणजे काय, ते माझ्याकडून समजून घे. माणूस झोपतो, तेव्हा तो सत्‌शी एकरूप झालेला असतो; तो आपल्या स्वतःत गेलेला असतो. म्हणूनच झोपलेल्…
  106. अनेक झाडांचा एक मधप्रत्येक “आणखी समजावून सांगावे” मागे शंकराचार्यांना एक शंका ऐकू येते. इथली शंका अशी: आपण रोज रात्री सत्‌मध्ये जातो, तर ते आपल्याला कळत का नाही? म्हणून वडिलांनी मधमाश्यांचे उदाहरण घेतले. “सौम्या, मधमाश्या निरनिराळ्या झाडांचे रस गोळा करतात, आ…
  107. समुद्रात हरवलेल्या नद्याप्रवाशाला आपण कोणत्या घरातून निघालो, ते ठाऊक असते; मग प्राण्यांना आपण सत्‌मधून आलो, हे का ठाऊक नसते? वडिलांनी नद्यांकडे बोट दाखवले. “सौम्या, या नद्या वाहतात: पूर्वेकडच्या पूर्वेला, पश्चिमेकडच्या पश्चिमेला. समुद्रातून निघून त्या पुन्हा समुद्…
  108. झाडातला जीववडिलांनी त्याला एक मोठे झाड दाखवले. “सौम्या, या झाडाच्या मुळाशी कुणी घाव घातला, तर त्यातून रस गळेल, पण ते जगेल. मधोमध घाव घातला, तर रस गळेल, पण ते जगेल. शेंड्यावर घाव घातला, तर रस गळेल, पण ते जगेल. आपल्या जीवाने भरलेले ते झाड जमिनीतून रस पी…
  109. बीजात काहीच नाहीवड हे विशाल झाड. त्याच्या फांद्यांतून पारंब्या फुटतात आणि जमिनीत स्वतःची मुळे धरतात; पण त्याचे बी अगदी बारीक असते. “त्या वडाचे एक फळ घेऊन ये.” “हे घ्या, भगवन्.” “फोड ते.” “फोडले, भगवन्.” “त्यात काय दिसते?” “हे बारीक बारीक दाणे, भगवन्.” “त्य…
  110. पाण्यातले मीठमग मिठाची पाळी आली. “हे मीठ पाण्यात टाक, आणि सकाळी माझ्याकडे ये.” श्वेतकेतूने तसे केले. वडील म्हणाले, “काल रात्री पाण्यात टाकलेले मीठ घेऊन ये.” त्याने चाचपून पाहिले, पण ते सापडले नाही; ते विरघळून गेले होते. “वरून एक घोट घे. कसे लागते?” “खार…
  111. गांधाराकडे परतीची वाटउत्तर एका कथेतून येते. गांधार हा प्राचीन भारताच्या दूर वायव्येकडचा एक प्रदेश. “सौम्या, समज, कुणी एका माणसाला डोळे बांधून गांधारातून आणले, आणि एका निर्जन जागी सोडून दिले. तो पूर्वेकडे, उत्तरेकडे, दक्षिणेकडे, पश्चिमेकडे तोंड करून ओरडत राहील.…
  112. मला ओळखलेस का?वडील पुन्हा मृत्युशय्येकडे वळले. “सौम्या, माणूस गंभीर आजारी पडून अंथरुणाला खिळतो, तेव्हा त्याची माणसे भोवती गोळा होतात, आणि विचारतात, ‘मला ओळखलेस का? मला ओळखलेस का?’ जोपर्यंत त्याची वाणी मनात, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज परम देवतेत विल…
  113. तापलेल्या कुऱ्हाडीची परीक्षाशेवटचे उदाहरण एका दिव्याचे, म्हणजे सत्त्वपरीक्षेचे. सत्य निर्दोषाचे रक्षण करते, असे तेव्हा मानले जाई. “सौम्या, एका माणसाला हाताला धरून आणतात. ‘याने काहीतरी उचलले आहे! याने चोरी केली आहे! याच्यासाठी कुऱ्हाड तापवा!’ जर त्याने ते केले असेल, तर…
  114. शिकलेले, तरी दुःखीछांदोग्य उपनिषद सामवेदाचे आहे; सामवेद म्हणजे गायनाचा वेद. त्याचा सातवा अध्याय नारदांच्या प्रश्नाने सुरू होतो. नारद ऋषी सनत्कुमारांकडे आले. सनत्कुमार हे ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र, म्हणजे त्याच्या मनातून जन्मलेले, आणि चिरतरुण. “भगवन्, मला शिकवाव…
  115. वाणी सर्व काही कळवतेइथून एक शिडी सुरू होते: नामापासून प्राणापर्यंत, आणि त्याच्याही पुढे. शंकराचार्य सांगतात, प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा मोठी आहे, कारण ती खालच्या पायरीला जन्म देते किंवा तिला आधार देते. जे जन्म देते, ते जन्मलेल्यापेक्षा मोठे असते, जसा ब…
  116. मन दोघांना धरून ठेवते“मन वाणीपेक्षा मोठे आहे. मिटलेली मूठ जशी दोन आवळे, दोन बोरे किंवा दोन बेहडे धरून ठेवते, तसे मन वाणी आणि नाम या दोघांनाही धरून ठेवते.” मन म्हणजे आतले इंद्रिय: आपण काही बोलण्याआधी किंवा करण्याआधी हेतू मनातच उभा राहतो. “माणसाच्या मनात आले, ‘मं…
  117. मनाच्या आधी संकल्पप्रत्येक हेतूच्या मागे एक निर्णय असतो. “संकल्प मनापेक्षा मोठा आहे. माणूस संकल्प करतो, मग ते त्याच्या मनात येते, मग तो वाणी उच्चारतो, आणि ती नामात उच्चारतो. नामात मंत्र एकत्र होतात, आणि मंत्रांत कर्मे.” शंकराचार्यांच्या मते संकल्प म्हणजे काय…
  118. भान नसलेला विद्वाननिर्णय घ्यायचा, तर आधी समोर काय आहे ते दिसायला हवे. शंकराचार्य सांगतात, चित्त म्हणजे प्रसंग काय मागतो याचे भान, आणि मागचे-पुढचे पाहून एखादी गोष्ट कशाच्या उपयोगी पडेल याचा अंदाज. “चित्त संकल्पापेक्षा मोठे आहे. माणसाला भान आले की तो संकल्प कर…
  119. पर्वतांची निश्चलताचित्त एखादी गोष्ट टिपते; ध्यान मनाला त्या गोष्टीवर धरून ठेवते. ध्यान म्हणजे एकाच विषयावर मनाचा स्थिर, अखंड प्रवाह. “ध्यान चित्तापेक्षा मोठे आहे. पृथ्वी जणू ध्यान करते; तसेच तिच्यावरचे अंतराळ, आभाळ, पाणी आणि पर्वतही; देव आणि माणसेही.” शंकराच…
  120. अर्थ उमगणेएखाद्या शिकवणीचा अर्थच कळला नाही, तर तिचे ध्यान करता येत नाही. म्हणून विज्ञान, म्हणजे समज, ध्यानाच्या वर आहे; शंकराचार्य त्याचा अर्थ शास्त्रांचा अर्थ जाणणे असा घेतात. “विज्ञान ध्यानापेक्षा मोठे आहे. वाणी जे जे कळवते, ते सगळे विज्ञानानेच समज…
  121. एक बलवान माणूससमज पेलायलाही बळ लागते. “बल विज्ञानापेक्षा मोठे आहे. एक बलवान माणूस शंभर समजदार माणसांचाही थरकाप उडवतो.” शंकराचार्यांचे चित्र असे: मदमस्त हत्ती जसा शंभर माणसांना एकाच वेळी थरथर कापायला लावतो, तसा. इथे बल म्हणजे अन्नाने शरीराला आणि मनाला मिळ…
  122. दहा दिवस उपाशीबल अन्नातून येते, म्हणून अन्न बलाच्या वर. “अन्न बलापेक्षा मोठे आहे. माणूस दहा दिवस अन्नाशिवाय राहिला, तर तो कदाचित जगेल; पण त्याला पाहता, ऐकता, विचार करता, ग्रहण करता, कृती करता आणि समजता येत नाही. अन्न पुन्हा मिळाले की तो पुन्हा पाहतो, ऐकत…
  123. पाऊस दडी मारतो तेव्हाअन्नच पावसावर अवलंबून असते, म्हणून पाणी अन्नाच्या वर. “पाणी अन्नापेक्षा मोठे आहे. पाऊस कमी पडला की प्राणी काळजीने आजारी पडतात: ‘अन्न कमी पडेल.’ पाऊस चांगला पडला की ते आनंदतात: ‘भरपूर अन्न होईल.’” “ही पृथ्वी म्हणजे आकार घेतलेले पाणीच. अंतराळ…
  124. पावसाआधीचा उकाडापाऊस आणते ती उष्णता, म्हणून तेज पाण्याच्या वर. “तेज पाण्यापेक्षा मोठे आहे. ते वाऱ्याला धरून ठेवते आणि आभाळ तापवते. तेव्हा लोक म्हणतात, ‘किती उकडतेय, अंग भाजून निघतेय; आता लवकरच पाऊस येणार.’ आधी तेज स्वतःला दाखवते, आणि मग पाणी ओतते.” “तसेच आ…
  125. सगळ्यांना जागातेज कुठल्याही रूपात असो, ते आकाशात राहते; आकाश त्याला सामावून घेते. “आकाश तेजापेक्षा मोठे आहे. आकाशात सूर्य आणि चंद्र, वीज, तारे आणि अग्नी आहेत. आकाशातूनच आपण हाक मारतो, आकाशातूनच ऐकतो, आकाशातूनच उत्तर देतो.” आकाश म्हणजे ज्यात सगळ्या गोष्टी…
  126. स्मरण नसलेली सभास्मरण आकाशाच्याही वर का? शंकराचार्य सांगतात, आकाश आणि त्यातले सगळे आपल्याला आठवलेच नाही, तर त्याला आपल्यासाठी काही अर्थच उरत नाही. म्हणून शिडी पुन्हा मनाकडे वळते. “स्मरण आकाशापेक्षा मोठे आहे. पुष्कळ माणसे एकत्र बसली, पण कुणालाच स्मरण नसले,…
  127. सगळे चालवणारी आशास्मरण भूतकाळ जपून ठेवते, पण त्याला कामाला लावते ती आशा. आशा म्हणजे अजून न मिळालेल्याची ओढ. “आशा स्मरणापेक्षा मोठी आहे. आशेने पेटलेले स्मरणच मंत्र शिकते, कर्मे करते, मुलगे आणि गुरे यांची इच्छा धरते, हे जग आणि पुढचे जग यांची इच्छा धरते. आशेची…
  128. प्राण, चाकाचा मध्यसगळे काही, आशासुद्धा, जीवनावर उभे आहे. “प्राण आशेपेक्षा मोठा आहे. आरे जसे चाकाच्या मधल्या तुंब्यात बसवलेले असतात, तसे सगळे प्राणात बसवलेले आहे. प्राण प्राणानेच चालतो; प्राण प्राण देतो, आणि प्राणालाच देतो. वडील, आई, भाऊ, बहीण, गुरू आणि ब्राह…
  129. सत्याच्या बळावर पलीकडचेआतापर्यंत प्रत्येक पायरीवर नारदांनी विचारले होते, “याहून मोठे काही आहे का?” आता ते गप्प झाले; आपण शिखरावर पोहोचलो, अशी त्यांची खात्री झाली होती. शंकराचार्य सांगतात, एक सुयोग्य शिष्य चुकीत अडकलेला पाहून सनत्कुमार न विचारताच पुढे बोलू लागले.…
  130. जाणल्याशिवाय सत्य नाहीआता दुसरी साखळी सुरू होते, आणि ती उलट्या दिशेने जाते: प्रत्येक पायरी तिच्यानंतर सांगितलेल्या पायरीवर उभी आहे, अगदी मुळापर्यंत. “माणूस जाणतो, तेव्हाच तो सत्य बोलतो. न जाणता कुणी सत्य बोलत नाही; जाणणाराच सत्य बोलतो. पण विज्ञानच आधी जाणून घ्या…
  131. विचार करून पाहणेआणि विज्ञान मननातून येते. “माणूस मनन करतो, तेव्हाच तो जाणतो. मनन न करता कुणी जाणत नाही; मनन करणाराच जाणतो. पण मननच आधी जाणून घ्यायला हवे.” “भगवन्, मला मनन जाणून घ्यायचे आहे.” मनन म्हणजे एखादी शिकवण मनात घोळवणे, तर्काने आणि काळजीपूर्वक तोलून…
  132. मननाआधी श्रद्धाकुणी विचार करण्याचे कष्ट तरी का घ्यावेत? “माणसाला श्रद्धा असते, तेव्हाच तो मनन करतो. श्रद्धा नसली तर कुणी मनन करत नाही; श्रद्धा असलेलाच मनन करतो. पण श्रद्धाच आधी जाणून घ्यायला हवी.” “भगवन्, मला श्रद्धा जाणून घ्यायची आहे.” शंकराचार्यांच्या म…
  133. टिकून राहणेश्रद्धेलाही उभे राहायला जमीन लागते. “माणूस निष्ठावान असतो, तेव्हाच त्याला श्रद्धा असते. निष्ठा नसली तर श्रद्धा नसते; निष्ठावानालाच श्रद्धा असते. पण निष्ठाच आधी जाणून घ्यायला हवी.” “भगवन्, मला निष्ठा जाणून घ्यायची आहे.” निष्ठा या शब्दाचा अर्…
  134. आधी प्रयत्ननिष्ठा कृतीवर, म्हणजे प्रयत्नावर, उभी असते. “माणूस कृती करतो, तेव्हाच तो निष्ठावान होतो. कृती न करता कुणी निष्ठावान होत नाही; कृती करणाराच निष्ठावान होतो. पण कृतीच आधी जाणून घ्यायला हवी.” “भगवन्, मला कृती जाणून घ्यायची आहे.” कृती म्हणजे नुस…
  135. माणूस कृती का करतोसाखळी सत्यापासून विज्ञान, मनन, श्रद्धा, निष्ठा आणि कृतीपर्यंत आली. कृतीच्या तळाशी तिचे कारण असते. “माणसाला सुख मिळते, तेव्हाच तो कृती करतो. सुख मिळाल्याशिवाय कुणी कृती करत नाही; सुख मिळाल्यावरच तो कृती करतो. पण सुखच आधी जाणून घ्यायला हवे.”…
  136. भूमा हेच सुखअशा रीतीने सत्याचा शोध सुखाच्या शोधापर्यंत येऊन ठेपतो, आणि अध्याय आपल्या गाभ्याशी पोहोचतो. “भूमा हेच सुख. अल्पात सुख नाही. केवळ भूमा हेच सुख. पण भूमाच आधी जाणून घ्यायला हवा.” “भगवन्, मला भूमा जाणून घ्यायचा आहे.” भूमा म्हणजे अफाट, परिपूर्ण.…
  137. जिथे दुसरे काही दिसत नाहीभूमा कसा, हे सनत्कुमारांनी सांगितले. “जिथे माणूस दुसरे काही पाहत नाही, दुसरे काही ऐकत नाही, दुसरे काही जाणत नाही, तो भूमा. जिथे तो दुसरे काही पाहतो, ऐकतो, जाणतो, ते अल्प. भूमा अमृत आहे; अल्प मर्त्य आहे.” भूम्यात पाहण्यासाठी दुसरी कुठली गोष्…
  138. हे सारे मीचसनत्कुमार म्हणाले, भूमा सर्वत्र आहे. “तो खाली आहे, वर आहे, मागे आहे, पुढे आहे, दक्षिणेला आहे, उत्तरेला आहे. हे सारे तोच आहे.” मग त्यांनी हेच ‘मी’ म्हणून सांगितले: “मी खाली आहे, वर आहे, मागे आहे, पुढे आहे, दक्षिणेला आहे, उत्तरेला आहे. हे सार…
  139. सारे आत्म्यातूनच“जो हे पाहतो, यावर विचार करतो आणि हे जाणतो, त्याच्यासाठी प्राण आत्म्यातूनच उगवतो. तसेच आशा, स्मरण, आकाश, तेज आणि पाणी, प्रकट होणे आणि लोप पावणे, अन्न, बल आणि विज्ञान. तसेच ध्यान, चित्त, संकल्प, मन, वाणी, नाम, मंत्र आणि कर्मे: हे सगळे आत्म्य…
  140. हृदयातले छोटे आकाशगुरूने असे सांगावे: “या ब्रह्मपुरात एक लहानसे कमळ आहे, एक घर. त्याच्या आत एक लहानसे आकाश आहे. त्या आकाशाच्या आत जे आहे, ते शोधायला हवे, तेच जाणून घ्यायला हवे.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकमेव सत्य. नगर म्हणजे शरीर, आणि कमळ म्हणजे हृदय.…
  141. मनात येताच समोरसर्व जगांतली ही मोकळीक असते तरी कशी? पुढचे मंत्र ती उलगडून सांगतात. ज्याला आपल्या आतला आत्मा सापडला आहे, तो देह सोडतो, तेव्हा त्याला फक्त इच्छा करावी लागते. त्याला पितरांच्या जगाची ओढ लागली, तर मनात येताच पितर त्याच्यासमोर उभे राहतात, आणि त…
  142. पायाखालचा खजिनामग या सत्य कामना आत्ता आपल्याला का मिळत नाहीत? गुरू सांगतात, त्या खऱ्या आहेत, पण खोट्याने त्या झाकल्या आहेत. म्हणूनच आपले कुणी प्रिय माणूस गेले, की ते आपल्याला पुन्हा इथे दिसत नाही. हे आवरण म्हणजे बाहेरच्या गोष्टींची हाव. शंकराचार्य तिला खो…
  143. दिवस-रात्र न ओलांडणारा सेतूगुरू पुढे सांगतात, आत्मा हा सेतू आहे, एक बांध. तो ही जगे एकमेकांपासून वेगळी धरून ठेवतो, त्यामुळे ती एकमेकांत मिसळत नाहीत. शंकराचार्य म्हणतात, तो नसता तर जग विस्कळीत होऊन कोसळले असते. दिवस आणि रात्र हा सेतू ओलांडत नाहीत; जरा, मृत्यू आणि शोकह…
  144. सगळे यज्ञ एकाच साधनेतपुढच्या मंत्रांचा मुद्दा साधा आहे: लोक ज्या ज्या यज्ञांचा आणि तपांचा आदर करतात, त्या सगळ्यांपेक्षा ही साधना मोलाची आहे. गुरू हे शब्दांच्या खेळातून सांगतात. ब्रह्मचर्याने जे साधते, त्याचा नाद ते प्रत्येक विधीच्या संस्कृत नावात शोधतात. यज्ञ म…
  145. हृदयातले सूर्यकिरणशोध हृदयातल्या आकाशापासून सुरू झाला होता. आता गुरू मरणाच्या वेळी तिथून बाहेर जाणारी वाट दाखवतात; माणूस पुढे कुठे जातो, ते याच वाटेवर ठरते. हृदयातून बारीक वाहिन्या निघतात; त्यांना नाड्या म्हणतात. त्या सूक्ष्म रसाने भरलेल्या असतात: पिंगट, पां…
  146. दोन शिष्य, जुने वैरीआता अध्यायातली मोठी कथा येते. सर्व प्राण्यांचा स्वामी प्रजापती याने घोषणा केली: “पाप, जरा आणि मृत्यू, शोक, भूक आणि तहान यांपासून मुक्त असलेला आत्मा शोधा, जाणून घ्या. त्याच्या कामना सत्य असतात; त्याचा संकल्प खरा ठरतो. जो तो शोधतो आणि जाणतो,…
  147. पाण्याच्या परातीतले शरीरप्रजापतीने त्यांच्या उत्तराची परीक्षा घेतली. “पाण्याने भरलेल्या परातीत स्वतःला पाहा, आणि आत्म्याबद्दल जे समजले नाही, ते मला सांगा.” त्यांनी पाहिले. “काय दिसते?” “भगवन्, आम्ही पूर्णच दिसतो; केसांपर्यंत, नखांपर्यंत अगदी हुबेहूब.” “आता उत्तम क…
  148. प्रतिबिंबाचे काय होतेदेवांपर्यंत पोहोचण्याआधीच, परतीच्या वाटेवर इंद्राला यातली चूक दिसली. “शरीर उत्तम कपड्यांत, अलंकारांत, नीटनेटके असले, की प्रतिबिंबातला हा आत्माही तसाच असतो. मग शरीर आंधळे झाले, तर हाही आंधळा होईल; शरीर काणे झाले, तर हाही काणा; शरीर जायबंदी झ…
  149. स्वप्नातला आत्मादुसरे उत्तर आणखी आत गेले. “स्वप्नात जो आनंदाने, मानाने फिरतो, तो आत्मा,” प्रजापती म्हणाला. “हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” इंद्र समाधानाने निघाला, पण देवांपर्यंत पोहोचण्याआधीच त्याला पुन्हा एक धोका दिसला. “शरीर आंधळे असले तरी स्वप्न पाहणार…
  150. स्वप्नरहित झोपतिसरे उत्तर आणखी खोल गेले. “माणूस गाढ झोपलेला असतो, संपूर्ण आणि शांत, आणि कुठलेही स्वप्न पाहत नाही, तो आत्मा,” प्रजापती म्हणाला. “हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” इंद्र समाधानाने निघाला, आणि वाटेत त्याला पुन्हा एकदा धोका दिसला. “त्या अवस्थेत…
  151. शरीरापासून मुक्तप्रजापतीचे शेवटचे उत्तर शरीरापासून सुरू होते. “मघवा, हे शरीर मर्त्य आहे. मृत्यूने त्याला घट्ट धरले आहे. तरीही ते अमर, अशरीर आत्म्याचे निवासस्थान आहे. जोवर शरीर आहे, तोवर सुख आणि दुःख माणसाला धरून राहतात. त्यांना अंत नाही. पण अशरीराला सुख आण…
  152. घोडा अंग झटकतो तसेआता ज्ञान्याने म्हणायचे आणि ज्यांचे ध्यान करायचे, ते शब्द येतात. “काळ्यातून मी बहुरंगीकडे जातो. बहुरंगीतून मी काळ्याकडे जातो.” शंकराचार्यांच्या अर्थाने काळे म्हणजे हृदयातले ब्रह्म; त्याचा थांग लागणे इतके कठीण, म्हणून त्याला काळे म्हटले. बहु…
  153. नाम-रूप धारण करणारे आकाश“ज्याला आकाश म्हणतात, ते नाम आणि रूप प्रकट करते. नाम आणि रूप ज्याच्या आत असतात, ते ब्रह्म; ते अमृत; तोच आत्मा.” आकाश हे ब्रह्माचेच एक नाव आहे, हे या उपनिषदाच्या पहिल्या अध्यायात सांगितले होते. नाम आणि रूप, म्हणजे नाव आणि आकार असलेले सगळे, ज…
  154. परंपरेने आलेले, परत न येणेउपनिषद एखाद्या संन्याशावर नाही, तर गृहस्थावर संपते; आत्मा जाणल्यावर रोजच्या कर्तव्यांचे मोल उरत नाही, असे कुणी समजू नये म्हणून. शंकराचार्य सांगतात, ज्ञान्यासाठी तीही फळ देतात. आधी ही शिकवण ज्या परंपरेने आली, ती सांगितली आहे: सृष्टिकर्त्या ब…