प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
समुद्रात हरवलेल्या नद्या
इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति ॥ १ ॥ एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
प्रवाशाला आपण कोणत्या घरातून निघालो, ते ठाऊक असते; मग प्राण्यांना आपण सत्मधून आलो, हे का ठाऊक नसते? वडिलांनी नद्यांकडे बोट दाखवले. “सौम्या, या नद्या वाहतात: पूर्वेकडच्या पूर्वेला, पश्चिमेकडच्या पश्चिमेला. समुद्रातून निघून त्या पुन्हा समुद्रात जातात, आणि समुद्रच होतात. तिथे ‘मी ही नदी’ किंवा ‘मी ती नदी’ हे त्यांना कळत नाही.” शंकराचार्य पूर्वेला वाहणाऱ्या गंगेचे आणि पश्चिमेला वाहणाऱ्या सिंधूचे नाव घेतात: ढग समुद्रातून पाणी उचलतात, आणि ते पावसाच्या रूपाने पडून या नद्यांना भरते. “तसेच, सौम्या, सगळे प्राणी सत्मधून येतात, पण आपण सत्मधून आलो आहोत, हे त्यांना कळत नाही. इथे ते जे होते, वाघ, सिंह, लांडगा, रानडुक्कर, किडा, पतंग, चिलट किंवा डास, तेच ते पुन्हा होतात.” समुद्र हेच प्रत्येक नदीचे खरे रूप; तसे ते सूक्ष्म सार प्रत्येक प्राण्याचे खरे रूप आहे: त्याचा आत्मा, तेच सत्य. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” लाटा पाण्यात परत मिसळतात आणि नाहीशा होतात; मग प्राणी रोज रात्री सत्मध्ये नष्ट का होत नाहीत? “ठीक आहे, सौम्या.”